Shloka 10

Adhyaya 65 — Svarocis Enjoys on the Mountain; A Debate on Marital Fidelity and Desire

Sanskrit

अभीष्टा कस्यचित्कान्ता कान्तः कस्याश्चिदीप्सितः ।

परस्परानुरागाढ्यं दाम्पत्यमतिदुर्लभम् ॥

Transliteration

abhīṣṭā kasyacit kāntā kāntaḥ kasyāścid īpsitaḥ | parasparānurāgāḍhyaṃ dāmpatyam ati-durlabham ||

Translation

పురుషుడు ప్రియ భార్యను కోరవచ్చు, స్త్రీ ప్రియ భర్తను కోరవచ్చు; కాని పరస్పర ప్రేమతో సమృద్ధమైన వివాహబంధం అత్యంత దుర్లభం.

Word by Word

• अभीष्टा: desired, wished-for
• अभीष्टा: Karta (कर्ता/Subject-complement)
• Type: Adjective
• Root: अभीष्ट (कृदन्त/प्रातिपदिक; √इष् (धातु) + क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण (past passive participle used adjectivally)

• कस्यचित्: of someone
• कस्यचित्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (अव्यय-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन; अनिश्चित-सर्वनाम (indefinite pronoun)

• कान्ता: beloved woman, wife
• कान्ता: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: कान्ता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कान्तः: beloved man, husband
• कान्तः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: कान्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कस्याः: of some (woman)
• कस्याः: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• चित्: some, any (indefinite marker)
• चित्: —
• Type: Indeclinable
• Root: चित् (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनिश्चितार्थक-निपात (indefinitizing particle)

• ईप्सितः: desired, longed-for
• ईप्सितः: Karta (कर्ता/Subject-complement)
• Type: Adjective
• Root: ईप्सित (कृदन्त/प्रातिपदिक; √आप्/ईप्स् (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त विशेषण

• परस्पर-अनुराग-आढ्यम्: rich in mutual love
• परस्पर-अनुराग-आढ्यम्: Visheshana (विशेषण/Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: परस्पर (अव्यय/प्रातिपदिक) + अनुराग (प्रातिपदिक) + आढ्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom/Acc), एकवचन; तत्पुरुष-समास (परस्परस्य अनुरागेण आढ्यम् = rich in mutual affection)

• दाम्पत्यम्: married life, conjugal union
• दाम्पत्यम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: दाम्पत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अति-दुर्लभम्: very rare
• अति-दुर्लभम्: Visheshana (विशेषण/Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: अति (अव्यय) + दुर्लभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अव्ययीभाव-समास (अत्यन्तं दुर्लभम्)

Speakers

• Kalahamsī

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Mutuality in relationships
• Human desire vs. reciprocity
• Ethics of partnership

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The ethical ideal is reciprocity (parasparānurāga), not mere possession or one-sided desire; harmony in household life is portrayed as a rare fruit of character and merit.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Dharma instruction through dialogue (upadeśa in upākhyāna).

What is the esoteric significance?

Mutual love symbolizes integration of dualities (male/female, self/other); its ‘rarity’ reflects how seldom the mind becomes non-grasping and truly relational.