Shloka 68

Adhyaya 61 — The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat

Sanskrit

ब्राह्मण उवाच यदि प्रीतिमती सत्यं नोपचाराद्ब्रवीषि माम् ।

तदुपायं समाचक्ष्व येन यामि स्वमालयम् ॥

Transliteration

brāhmaṇa uvāca yadi prītimatī satyaṃ nopacārād bravīṣi mām | tad upāyaṃ samācakṣva yena yāmi svam ālayam ||

Translation

బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—నీ స్నేహం నిజంగా హృదయపూర్వకమై, నన్ను కేవలం ఉపాయంగా పలకడం కాకపోతే, నేను నా స్వధామానికి వెళ్లే మార్గాన్ని చెప్పు.

Word by Word

• ब्राह्मणः: the brāhmaṇa
• ब्राह्मणः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• यदि: if
• यदि: सम्बन्ध (Sambandha/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: सम्बन्धबोधक अव्यय; शर्त (conditional particle: if)

• प्रीतिमती: affectionate
• प्रीतिमती: कर्ता (Karta/Subject/predicate)
• Type: Adjective
• Root: प्रीतिमत् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण

• सत्यम्: truly
• सत्यम्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सत्य (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषण (adverbial accusative: truly)

• न: not
• न: सम्बन्ध (Sambandha/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध (negation particle)

• उपचारात्: from courtesy, as a polite formality
• उपचारात्: हेतु/अपादान (Hetu/Apādāna: ‘out of courtesy’)
• Type: Noun
• Root: उपचार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन

• ब्रवीषि: you say
• ब्रवीषि: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लट् (Present), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• माम्: me
• माम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• तत्: that
• तत्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• उपायम्: means, method
• उपायम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: उपाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• समाचक्ष्व: tell, explain
• समाचक्ष्व: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + चक्ष् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; आत्मनेपद

• येन: by which
• येन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: यद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम

• यामि: I go
• यामि: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन

• स्वम्: my own
• स्वम्: कर्मविशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण

• आलयम्: abode, home
• आलयम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: आलय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

Speakers

• Brāhmaṇa to Varūthinī

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Discernment
• Sincerity vs. manipulation
• Seeking a righteous exit

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The brāhmaṇa tests sincerity and redirects the interaction toward a legitimate goal—returning to rightful place/duty—rather than being trapped in pleasure or flattery.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna with dharma-centered reasoning; not a cosmological/genealogical unit.

What is the esoteric significance?

The ‘means to go home’ can symbolize the method of returning to one’s true center (svabhāva/ātman) after being pulled outward by desire and illusion.