Shloka 14

Adhyaya 48 — The Emanation of Beings from Brahma: Night, Day, Twilight, and the Orders of Creation

Sanskrit

ज्योत्स्ना सन्ध्या तथैवाह—सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् ।

तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मात् त्रियामिका ॥

Transliteration

jyotsnā sandhyā tathaivāha—sattva-mātrātmakaṃ trayam / tamo-mātrātmikā rātriḥ sā vai tasmāt triyāmikā

Translation

జ్యోత్స్న, సంధ్య, అలాగే పగలు—ఈ మూడు సత్త్వప్రధానమని చెప్పబడుతున్నాయి. రాత్రి మాత్రం తమోప్రధానం; అందుకే దానిని ‘త్రియామా’ (మూడు యామాలు) అని అంటారు.

Word by Word

• ज्योत्स्ना: moonlight
• ज्योत्स्ना: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्योत्स्ना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सन्ध्या: twilight
• सन्ध्या: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सन्ध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तथा: thus
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (adverb: ‘thus/so’)

• एव: indeed
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक अव्यय (emphasis)

• आह: said
• आह: क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; √अह् (to say)

• सत्त्वमात्रात्मकम्: consisting solely of sattva
• सत्त्वमात्रात्मकम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सत्त्व + मात्रा + आत्मक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (बहुपद: ‘having the nature consisting only of sattva’); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying त्रयम्)

• त्रयम्: the triad (threefold set)
• त्रयम्: विधेय/कर्ता (Predicate/Subject)
• Type: Noun
• Root: त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (also possible द्वितीया), एकवचन; ‘a triad’

• तमोमात्रात्मिका: consisting solely of tamas
• तमोमात्रात्मिका: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तमस् + मात्रा + आत्मिक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘having the nature consisting only of tamas’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying रात्रिः)

• रात्रिः: night
• रात्रिः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सा: she/that (night)
• सा: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वै: indeed
• वै: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक अव्यय (particle)

• तस्मात्: from that (reason)
• तस्मात्: अपादान (Apādāna/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुं, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन

• त्रियामिका: (called) ‘three-watched’ (night)
• त्रियामिका: विधेय (Predicate nominative/विधेय)
• Type: Noun
• Root: त्रि + याम + इक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘having three yāmas/watches’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speakers

• Narrative doctrinal statement (guṇa-theory applied to time)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Brahmā (as source of the emanations, implied)

Key Themes

• Guṇas (sattva/tamas)
• Cosmology
• Time-division (yāma)
• Ritual temporality

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Activities align with guṇa-dominance: sattva-associated periods (day/twilight/moonlit clarity) are traditionally favored for study, worship, and discernment; tamas-associated night supports rest and withdrawal, warning against heedless action.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Sarga with a guṇa-hermeneutic: the created temporal states are classified by prakṛti’s qualities.

What is the esoteric significance?

The verse maps inner psychology onto cosmic time: ‘night’ as tamas mirrors ignorance/sleep, while sandhyā/jyotsnā point to transitional lucidity—useful for meditative thresholds.