Shloka 62

Adhyaya 39 — Yoga Discipline: Posture, Breath Control, Sense Withdrawal, and Signs of Attainment

Sanskrit

धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः ।

प्रवृत्तिलक्षणाख्यानाद्योगिनो विस्मयात्तथा ।

विज्ञानं विलयं याति तस्माद्गोप्याः प्रवृत्तयः ॥

Transliteration

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ yataḥ /

pravṛtti-lakṣaṇa-ākhyānād yogino vismayāt tathā /

vijñānaṃ vilayaṃ yāti tasmād gopyāḥ pravṛttayaḥ //

Translation

శరీరమే ధర్మార్థకామమోక్షాలకు సాధనం. సాధనల లక్షణాలను బహిరంగంగా చెప్పితే ప్రజల ఆశ్చర్యం‑దృష్టి వల్ల యోగి జ్ఞానం క్షీణిస్తుంది. అందుచేత సాధనను గోప్యంగా ఉంచాలి.

Word by Word

• धर्मार्थकाममोक्षाणाम्: of dharma, artha, kāma and mokṣa
• धर्मार्थकाममोक्षाणाम्: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: धर्म + अर्थ + काम + मोक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; समाहार-द्वन्द्वः (collective dvandva)

• शरीरम्: the body
• शरीरम्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शरीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• साधनम्: a means/instrument
• साधनम्: विधेय (Predicate complement)
• Type: Noun
• Root: साधन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विधेय (predicate nominative)

• यतः: because/since
• यतः: हेतु (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: यतस् (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थे (causal)

• प्रवृत्ति-लक्षण-आख्यानात्: from the description of the marks of activity
• प्रवृत्ति-लक्षण-आख्यानात्: अपादान (Source/Ablative)
• Type: Noun
• Root: प्रवृत्ति + लक्षण + आख्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; तत्पुरुषः (determinative)

• योगिनः: of the yogin
• योगिनः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: योगिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• विस्मयात्: from astonishment
• विस्मयात्: हेतु/अपादान (Cause/Source)
• Type: Noun
• Root: विस्मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन

• तथा: also/likewise
• तथा: सम्बन्ध (Discourse connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/उपमानार्थे (also/likewise)

• विज्ञानम्: knowledge/consciousness
• विज्ञानम्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• विलयम्: dissolution
• विलयम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विलय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• याति: goes/attains
• याति: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: हेतु (Reason marker)
• Type: Indeclinable
• Root: तस्मात् (सर्वनाम, तद्-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभूत-तस्मात्; हेत्वर्थे (therefore)

• गोप्याः: to be concealed/secret
• गोप्याः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: गोप्य (प्रातिपदिक; √गुप् ‘to conceal’ से)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; विशेषणम्

• प्रवृत्तयः: activities/engagements
• प्रवृत्तयः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रवृत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

Speakers

• Instructional discourse within Jaḍopākhyāna (yoga-teaching voice addressing the king)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Yoga
• Secrecy (gopyatā)
• Puruṣārthas
• Protection of inner realization

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The body is honored as the vehicle of all aims of life, yet inner attainment is fragile; public display of yogic progress invites distraction, ego, and social interference—hence discretion is a virtue.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Didactic yoga-ethics; not part of the five hallmark topics.

What is the esoteric significance?

‘Others’ wonder’ can be read as externalization of prāṇa/citta; when attention turns outward (through fame, curiosity, or scrutiny), subtle integration loosens and vijñāna ‘dissolves’ into ordinary mentation.