Previous Verse
Next Verse

Shloka 48

Adhyaya 10Jaimini’s Questions on Birth, Death, Karma, and the Embodied Journey

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीृतः ।

भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरिन्धनः ॥

ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ | bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirindhanaḥ ||

దేహోష్ణం, ఉగ్ర వాయువులచే ప్రేరేపింపబడి రగిలినప్పుడు, ప్రాణమర్మాలను ఛేదిస్తుంది. అది ఇంధనం లేని అగ్నిలా మండుతుంది.

ऊष्माheat
ऊष्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootऊष्मन्/ऊष्मा (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
प्रकुपितःagitated; enraged
प्रकुपितः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्र-√कुप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (ऊष्मा)
कायेin the body
काये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootकाय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन
तीव्रवायुसमीृतःimpelled by strong wind
तीव्रवायुसमीृतः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतीव्र (प्रातिपदिक) + वायु (प्रातिपदिक) + समीरित (सम्-√ईर् धातु + क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुष/उपपद-समासार्थ (तीव्रेण वायुना समीरितः = driven by strong wind); विशेषण (ऊष्मा)
भिनत्तिsplits/pierces
भिनत्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभिद् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद
मर्मस्थानानिvital spots
मर्मस्थानानि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमर्म (प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (मर्मणां स्थानानि)
दीप्यमानःblazing
दीप्यमानः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Root√दीप् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले कर्तरि कृदन्त (present participle, शानच्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (ऊष्मा)
निरिन्धनःwithout fuel
निरिन्धनः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootनिर् (उपसर्ग) + इन्धन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नञ्/निर्-पूर्वक तत्पुरुषार्थ (इन्धनं विना = without fuel); विशेषण (ऊष्मा)
Son (instructor) to Father

{ "primaryRasa": "raudra", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Death physiologyPrāṇa-vāyu dynamicsSubtle bodyMarma concept

FAQs

The text stresses embodied fragility: at death, forces within the body (heat and vāyu) overwhelm stability, urging the listener toward timely spiritual practice before dissolution begins.

Upadeśa with yogic/āyurvedic coloring; not a genealogical or manvantara passage.

‘Fuel-less fire’ symbolizes prāṇic combustion: karmic momentum ignites inner processes without external cause, preparing the jīva’s disengagement from gross supports.