Shloka 20
त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः
The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight
यथास्वं क्षत्रिया: शूरा रथेषु समयोजयन् । इसी प्रकार अन्य शूरवीर क्षत्रियोंने अपने-अपने रथोंमें यथाशक्ति सुवर्णमण्डित नाना प्रकारकी ध्वजाएँ फहरायीं ।। (रथेषु युज्यमानेषु कड़को राजानमब्रवीत् । मयाप्यस्त्रं चतुर्मार्गमवाप्तमृषिसत्तमात् ।। दंशितो रथमास्थाय पद निर्याम्यहं गवाम् | अयं च बलवाउुछूरो बलल्लवो दृश्यतेडनघ ।। गोसंख्यमश्वबन्धं च रथेषु समयोजय । नैते न जातु युध्येयुर्गवार्थमिति मे मतिः ।।) अथ मत्स्योडब्रवीद् राजा शतानीकं॑ जघन्यजम्,जब रथ जोते जा रहे थे, उस समय कंकने राजा विराटसे कहा--'मैंने भी एक श्रेष्ठ महर्षिसे चार मार्गोंवाले थनुर्वेदकी शिक्षा प्राप्त की है, अत: मैं भी कवच धारण करके रथपर बैठकर गौओंके पदचिह्लोंका अनुसरण करूँगा। निष्पाप नरेश! यह बल्लव नामक रसोइया भी बलवान एवं शूरवीर दिखायी देता है, इसे गौओंकी गणना करनेवाले गोशालाध्यक्ष तन्तिपाल तथा अअश्वोंकी शिक्षाका प्रबन्ध करनेवाले ग्रन्थिकको भी रथोंपर बिठा दीजिये। मेरा विश्वास है कि ये गौओंके लिये युद्ध करनेसे कदापि मुँह नहीं मोड़ सकते।” तदनन्तर मत्स्यराजने अपने छोटे भाई शतानीकसे कहा--
yathāsvaṁ kṣatriyāḥ śūrā ratheṣu samayojayan | ratheṣu yujyamāneṣu kaṅko rājānam abravīt | mayāpy astraṁ caturmārgam avāptam ṛṣisattamāt | daṁśito ratham āsthāya padaṁ niryāmy ahaṁ gavām | ayaṁ ca balavāñ śūro ballavo dṛśyate ’nagha | gosaṅkhyaṁ aśvabandhaṁ ca ratheṣu samayojaya | naite na jātu yudhyeyur gavārtham iti me matiḥ | atha matsyo ’bravīd rājā śatānīkaṁ jaghanyajam |
శూర క్షత్రియులు తమ తమ సామర్థ్యానుసారంగా రథాలను జూచి, వాటిపై స్వర్ణంతో అలంకరించిన నానావిధ ధ్వజాలను ఎగరేశారు। రథాలు జూయబడుతున్న వేళ కంకుడు రాజు విరాటునితో ఇలా అన్నాడు—“నేనూ ఒక శ్రేష్ఠ ఋషివద్ద నుండి చతుర్మార్గ అస్త్రవిద్యను పొందాను. కాబట్టి కవచధారి అయి రథారూఢుడనై గోవుల పాదముద్రలను అనుసరిస్తాను. నిష్పాప రాజా! బల్లవ అనే ఈ వంటవాడూ బలవంతుడూ శూరుడూ గా కనిపిస్తున్నాడు. గోవుల లెక్క చూసే గోపాలకుడిని, అశ్వశిక్షణను నిర్వహించే గ్రంథికుడిని కూడా రథాలపై ఎక్కించండి. నా అభిప్రాయం ప్రకారం గోవుల కోసం యుద్ధం చేయడంలో వీరు ఎప్పుడూ వెనుకాడరు।” అనంతరం మత్స్యరాజు తన తమ్ముడు శతానీకునితో పలికెను—
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds kṣatriya-dharma as protective responsibility: defending the community’s wealth and livelihood—symbolized by cattle—requires preparedness, courage, and competent organization. It also highlights ethical leadership through prudent selection of capable allies and the resolve not to abandon a just cause.
As Virāṭa’s warriors prepare their chariots and standards, Kaṅka (Yudhiṣṭhira in disguise) tells King Virāṭa that he has learned weapon-lore and will join the pursuit of the stolen cattle. He points out Ballava’s (Bhīma’s) strength and urges that key attendants connected with cattle and horses be placed on chariots as well, expressing confidence they will fight for the cattle. The scene then moves to Virāṭa addressing his younger brother Śatānīka.