Shloka 22
Virāṭa-parva Adhyāya 25: Kaurava Deliberation and the Search Directive (अन्वेषण-आदेशः)
(श्यालो राज्ञो विराटस्य सेनापतिरुदारधी: । सुदेष्णाया: स वै ज्येष्ठ: शूरो वीरो गतव्यथ: ।। उत्साहवान् महावीरयों नीतिमान् बलवानपि । युद्धज्ञो रिपुवीरघ्न: सिंहतुल्यपराक्रम: ।। प्रजारक्षणदक्षश्न शत्रुग्रहणशक्तिमान् । विजितारिरहायुद्धे प्रचण्डो मानवत् पर: ।। नरनारीमनोह्लादी धीरो वाग्मी रणप्रिय: । उदारचित्त कीचक राजा विराटका साला और सेनापति था। रानी सुदेष्णाका वह बड़ा भाई लगता था। कीचक शूरवीर, व्यथारहित, उत्साही, महापराक्रमी, नीतिमान, बलवान, युद्धकी कलाको जाननेवाला, शत्रु-वीरोंका संहार करनेमें समर्थ, सिंहके समान पराक्रम- सम्पन्न, प्रजारक्षणमें कुशल, शत्रुओंको काबूमें लानेकी शक्ति रखनेवाला, बड़े-बड़े युद्धोंमें वैरियोंपर विजय पानेवाला, अत्यन्त क्रोधी, अभिमानी, नर-नारियोंके मनको आह्लादित करनेवाला, रणप्रिय धीर और बोलनेमें चतुर था। स हतो निशि गन्धर्व: स्त्रीनिमित्तं नराधिप । अमृष्यमाणो दुष्टात्मा निशीथे सह सोदरै: ।। सुहृदश्षास्य निहता योधाश्र प्रवरा हता: ।) नरेश्वर! वह अमर्षशील दुष्टात्मा कीचक एक स्त्रीके कारण गन्धर्वोद्वारा आधीरातमें अपने भाइयोंसहित मार डाला गया है। उसके प्रिय सुहृद् और श्रेष्ठ सैनिक भी मारे गये हैं। प्रियमेतदुपश्रुत्य शत्रूणां च पराभवम् । कृतकृत्यश्व कौरव्य विधत्स्व यदनन्तरम्,कुरुनन्दन! शत्रुओंके पराभवका यह प्रिय संवाद सुनकर आप कृतकृत्य हों और इसके बाद जो कुछ करना हो, वह करें
vaiśampāyana uvāca |
śyālo rājño virāṭasya senāpatir udāradhīḥ |
sudeṣṇāyāḥ sa vai jyeṣṭhaḥ śūro vīro gatavyathaḥ ||
utsāhavān mahāvīryo nītimān balavān api |
yuddhajño ripuvīraghnaḥ siṃhatulyaparākramaḥ ||
prajārakṣaṇadakṣaś ca śatrugrahaṇaśaktimān |
vijitārir ahāyuddhe pracaṇḍo mānavat paraḥ ||
naranārīmanohlādī dhīro vāgmī raṇapriyaḥ |
udāracittaḥ kīcakaḥ ||
sa hato niśi gandharvaḥ strīnimittaṃ narādhipa |
amṛṣyamāṇo duṣṭātmā niśīthe saha sodaraiḥ ||
suhṛdaś cāsya nihatā yodhāś ca pravarā hatāḥ |
priyam etad upaśrutya śatrūṇāṃ ca parābhavam |
kṛtakṛtyaś ca kauravya vidhatsva yad anantaram ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజు విరాటుని బావమరిది, సేనాధిపతి కీచకుడు ఉదారబుద్ధి గలవాడు. అతడు రాణి సుదేష్ణకు జ్యేష్ఠ భ్రాత—శూరుడు, వీరుడు, వ్యథలేని వాడు; ఉత్సాహవంతుడు, మహాపరాక్రమశాలి, నీతిమంతుడు, బలవంతుడు. యుద్ధవిద్యలో నిపుణుడు, శత్రువీరులను సంహరించగలవాడు, సింహసమాన పరాక్రమం గలవాడు; ప్రజారక్షణలో దక్షుడు, శత్రువులను వశపరచగల శక్తిమంతుడు; మహాయుద్ధాలలో వైరీలను జయించినవాడు, ప్రచండుడు, అహంకారుడు; నరనారీ మనసులను ఆనందింపజేసేవాడు, ధీరుడు, వాగ్మి, రణప్రియుడు—అటువంటి ఉదారహృదయుడు కీచకుడు. ఓ నరాధిపా! ఒక స్త్రీ కారణంగా, ఆ అసహనశీల దుష్టాత్ముడు కీచకుడు అర్ధరాత్రి గంధర్వులచే తన సహోదరులతో కూడి హతుడయ్యాడు. అతని ప్రియ సుహృదులు, శ్రేష్ఠ యోధులూ కూడ చనిపోయారు. కౌరవా! శత్రువుల పరాభవమనే ఈ ప్రియవార్త విని నీవు కృతకృత్యుడవు; ఇకపై చేయవలసినదాన్ని చేయుము।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts outward excellence (valor, eloquence, public service) with inner moral failure: unchecked lust, pride, and intolerance lead to ruin. It also implies a dharmic restoration—when power is abused, a corrective force arises, and the oppressor’s fall becomes a turning point for rightful action.
Vaiśampāyana reports that Kīcaka, Virāṭa’s powerful commander and Sudeṣṇā’s eldest brother, has been killed at midnight along with his brothers, said to be by a ‘Gandharva’ due to a woman (Draupadī). His allies and elite soldiers are also slain, and the listener is urged to proceed with the next step now that enemies are brought low.