Shloka 10
Virāṭa-parva Adhyāya 21 — Kīcaka’s clandestine approach and Bhīma’s covert intervention (नर्तनागारे कीचकवध-प्रसङ्गः)
सुश्रोणि! तनुमध्यमे! धनंजय अथवा नकुल-सहदेव भी इसे सुनकर जीवित नहीं रह सकते। इन सबके परलोकवासी हो जानेपर मैं भी नहीं जी सकूँगा ।। पुरा सुकन्या भार्या च भार्गव च्यवनं वने । वल्मीकभूतं शाम्यन्तमन्वपद्यत भामिनी,प्राचीन कालकी बात है, भृगुनन्दन महर्षि च्यवन तपस्या करते-करते बाँबीके समान हो गये थे, मानो अब उनका जीवनदीप बुझ जायगा; ऐसी दशा हो गयी थी, तो भी उनकी कल्याणमयी पत्नी सुकन्याने उन्हींका अनुसरण किया--वह उन्हींकी सेवा-शुश्रूषामें लगी रही। नारायणी इन्द्रसेना भी अपने रूप-सौन्दर्यके कारण विख्यात थी। तुमने भी उसका नाम सुना होगा। पूर्वकालमें उसने अपने हजार वर्षके बूढ़े पति मुदुगल ऋषिकी निरन्तर सेवा की थी
suśroṇi! tanumadhyame! dhanañjaya athavā nakula-sahadeva bhī idaṃ śrutvā jīvitaṃ na rakṣiṣyanti. eteṣāṃ sarveṣāṃ paralokavāsināṃ bhūteṣu aham api na jīviṣyāmi. purā sukanyā bhāryā ca bhārgavaś cyavanaṃ vane valmīkabhūtaṃ śāmyantam anvapadyata bhāminī. nārāyaṇī indrassenā api sva-rūpa-saundaryeṇa vikhyātā āsīt; tvam api tasyā nāma śrutavān asi. pūrvakāle sā sahasra-varṣa-vṛddhaṃ patiṃ mudgalaṃ ṛṣiṃ nirantaraṃ sevām akarot.
భీముడు పలికెను— సుశ్రోణీ, తనుమధ్యమే! ఇది విని ధనంజయుడు అర్జునుడైనా, లేక నకులుడు–సహదేవుడైనా జీవించి ఉండలేరు. వారు అందరూ పరలోకానికి వెళ్లిపోతే నేనూ జీవించలేను. పూర్వకాలంలో భృగునందనుడు మహర్షి చ్యవనుడు అరణ్యంలో తపస్సు చేస్తూ చీమల పుట్టలాగా మారిపోయెను—జీవదీపం మసకబారినట్లు; అయినా అతని కల్యాణమయి భార్య సుకన్య అతనిని విడువలేదు. పతిని అనుసరించి సేవా-శుశ్రూషలో నిత్యం నిమగ్నమై ఉండెను. అలాగే రూపసౌందర్యంతో ప్రసిద్ధి పొందిన నారాయణీ ఇంద్రసేనా—ఆమె పేరు నీవు తప్పక విన్నావు—పూర్వకాలంలో వెయ్యేళ్ల వృద్ధుడైన తన భర్త ముద్గల ఋషిని నిరంతర భక్తితో సేవించింది.
भीमसेन उवाच
Educational Q&A
The passage upholds steadfast loyalty and selfless service as dharmic virtues, illustrated through exemplars (Sukanya and Narayani Indrasena) who remain devoted despite hardship, age, or decline. Bhima frames such devotion as a moral ideal and contrasts it with the unbearable prospect of losing one’s own loved ones.
Bhima speaks emotionally, saying he could not live if his brothers (Arjuna, Nakula, Sahadeva) were to die. To reinforce an ethical point, he cites ancient examples of devoted wives—Sukanya following and serving the debilitated sage Cyavana, and Narayani Indrasena serving the very aged sage Mudgala—presenting them as models of unwavering commitment.