Adhyaya 52
Nala’s Embassy to Damayantī and the Gods’ Proposal (नलस्य दूतत्वं देवप्रस्तावश्च)
Upa-parva: Nala–Damayantī Upākhyāna (Episode of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva narrates that Nala, having promised service, asks the visitors’ identities and the nature of his task. Indra replies, identifying himself along with Agni, Varuṇa, and Yama, stating that the lokapālas have come seeking Damayantī and instructing Nala to inform her and invite her to choose one of them as husband. Nala expresses reluctance to serve a single shared purpose that conflicts with his own inclination, but the gods insist on his prior commitment; he raises a practical concern about entering a heavily guarded palace. Indra assures him entry is possible, and Nala proceeds, entering unobserved by divine power. He sees Damayantī among companions, described with heightened radiance and composure; Nala experiences desire yet restrains it to preserve truthfulness. The women are awed and silent; Damayantī addresses Nala directly, asking who he is and how he entered unnoticed. Nala identifies himself as a divine messenger and relays the gods’ proposal, explicitly presenting her choice.
Chapter Arc: अस्त्र-विद्या के हेतु अर्जुन के इन्द्रलोक गमन के बाद, काम्यक वन में द्रौपदी सहित पाण्डवों का निवास—और एकान्त में युधिष्ठिर का भीतर-भीतर जलता शोक प्रकट होने लगता है। → एकान्त शाद्वल भूमि पर युधिष्ठिर-द्रौपदी बैठते हैं; राज्य-भ्रंश, वनवास और अर्जुन-वियोग की पीड़ा से युधिष्ठिर का मन क्षत्रिय-धर्म और राजधर्म के प्रश्नों में उलझता है। भीम का स्वर कठोर होकर उभरता है—‘राज्य ही क्षत्रिय का परम धर्म है’—और वह युधिष्ठिर को ‘धर्म’ के नाम पर निष्क्रियता से सावधान करता है। → युधिष्ठिर अर्जुन के पुनरागमन की उत्कट प्रतीक्षा व्यक्त करते हैं—‘कदा द्रक्ष्यामि बीभत्सुं कृतास्त्रं पुनरागतम्’—और उसी भाव-उभार के बीच एक आगन्तुक (बृहदश्व) उपस्थित होकर कथा-श्रवण की भूमिका बनाता है; युधिष्ठिर उससे अपने समान संकटग्रस्त राजा की कथा सुनाने का आग्रह करते हैं। → बृहदश्व युधिष्ठिर को धैर्य देता है—तुम्हारे साथ देवतुल्य भाई और ब्रह्मकल्प द्विज हैं, अतः शोक में डूबना उचित नहीं—और नलोपाख्यान का आरम्भ करता है: निषध के वीरसेन-पुत्र नल का परिचय, उसके धर्मार्थ-कोविद स्वरूप का संकेत, तथा आगे आने वाले पतन की छाया। → नल का वैभव और गुण कहकर बृहदश्व उस बिन्दु तक ले आता है जहाँ नल के जीवन में विपर्यय का बीज पड़ने वाला है—श्रोता अगले अध्याय में उसके पतन-प्रसंग की प्रतीक्षा में ठहर जाते हैं।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न [हुक है 7-2 (नलोपाख्यानपर्व) द्विपञ्चाशत्तमो<5 ध्याय: भीमसेन-युधिष्ठटिर-संवाद
జనమేజయుడు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా! దివ్యాస్త్రాలు పొందుటకై మహాత్ముడు పార్థుడు (అర్జునుడు) శక్రలోకానికి వెళ్లినప్పుడు, యుధిష్ఠిరుని నాయకత్వంలోని పాండవులు ఏమి చేసిరి?
Verse 2
वैशम्पायन उवाच अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोक॑ महात्मनि । आवसन् कृष्णया सार्धथ काम्यके भरतर्षभा:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—రాజా! దివ్యాస్త్రాల కోసం మహాత్ముడు పార్థుడు (అర్జునుడు) శక్రలోకానికి వెళ్లినప్పుడు, భరతవంశపు వీరులు అయిన పాండవులు కృష్ణా (ద్రౌపది)తో కలిసి కామ్యక వనంలో నివసించిరి.
Verse 3
तत: कदाचिदेकान्ते विविक्त इव शाद्वले | दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदु: सह कृष्णया
ఆ తరువాత ఒక రోజు, ఏకాంతమైన, పచ్చికతో నిండిన ప్రశాంత స్థలంలో, దుఃఖంతో బాధపడుతున్న భరతవంశ శ్రేష్ఠులు కృష్ణా (ద్రౌపది)తో కలిసి కూర్చున్నారు.
Verse 4
धनंजयं शोचमाना: साश्रुकण्ठा: सुदुःखिता: । तद्वियोगार्दितान् सर्वाउ्छोक: समभिपुप्लुवे
ధనంజయుడు (అర్జునుడు) కోసం శోకిస్తూ, కన్నీళ్లతో గొంతు బిగుసుకొని, వారు అత్యంత దుఃఖితులయ్యారు; అతని వియోగంతో బాధపడుతున్న వారందరినీ శోకం పూర్తిగా ముంచెత్తింది—దుఃఖసముద్రం అలలతో కప్పినట్లుగా.
Verse 5
धनंजयवियोगाच्च राज्य भ्रंशाच्च दु:खिता: । अथ भीमो महाबाहुर्युधिष्ठटिमभाषत,पाण्डव राज्य छिन जानेसे तो दुःखी थे ही। अर्जुनके विरहसे वे और भी क्लेशमें पड़ गये थे। उस समय महाबाहु भीमने युधिष्ठिससे कहा--
ధనంజయుడు (అర్జునుడు) దూరమైన దుఃఖంతోను, రాజ్యభ్రంశంతోను పాండవులు తీవ్రంగా వ్యథపడ్డారు. అప్పుడు మహాబాహువు భీముడు యుధిష్ఠిరునితో ఇలా అన్నాడు.
Verse 6
निदेशात् ते महाराज गतो5सौ भरतर्षभ: । अर्जुन: पाण्डुपुत्राणां यस्मिन् प्राणा: प्रतिक्ठिता:,“महाराज! आपकी आज्ञासे भरतवंशका रत्न अर्जुन तपस्याके लिये चला गया। हम सब पाण्डवोंके प्राण उसीमें बसते हैं
మహారాజా! మీ ఆజ్ఞచేత భరతవంశశ్రేష్ఠుడైన అర్జునుడు తపస్సు చేయుటకు బయలుదేరాడు. మేము పాండుపుత్రుల ప్రాణాలు అతనిలోనే నిలిచివున్నాయి.
Verse 7
यस्मिन् विनष्टे पाड्चाला: सह पुत्रैस्तथा वयम् | सात्यकिर्वासुदेवश्च विनश्येयुर्न संशय:
అర్జునుడు నశిస్తే, కుమారులతో కూడిన పాంచాలులు, మేము పాండవులు, సాత్యకి, వాసుదేవనందనుడు శ్రీకృష్ణుడు—అందరం నశించిపోతాము; ఇందులో సందేహం లేదు.
Verse 8
योडसौ गच्छति धर्मात्मा बहून् क्लेशान् विचिन्तयन् । भवतन्नियोगाद् बीभत्सुस्ततो दुःखतरं नु किम्
ధర్మాత్ముడైన బీభత్సు (అర్జునుడు) అనేక కష్టాలను మనసులో తలచుకుంటూ మీ ఆజ్ఞచేత తపస్సుకు వెళ్లాడు—దీనికంటే ఎక్కువ దుఃఖం ఇంకేముంటుంది?
Verse 9
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मन: । मन्यामहे जितानाजोौ परानू प्राप्तां च मेदिनीम्
ఆ మహాత్ముడైన అతని భుజబలాన్ని ఆశ్రయించి మేమందరం యుద్ధంలో శత్రువులను జయించినట్టుగా, ఈ భూమి మా అధీనమైందట్టుగా భావిస్తున్నాము.
Verse 10
यस्य प्रभावान्न मया सभामध्ये धनुष्मत: । नीता लोकममुं सर्वे धार्तराष्ट्रा: ससौबला:
ఆ ధనుర్ధర వీరుని ప్రభావానికి లోనై, సభామధ్యంలోనే శకునితో కూడిన ధృతరాష్ట్రపుత్రులందరినీ నేను తక్షణమే యమలోకానికి పంపలేదు.
Verse 11
ते वयं बाहुबलिन: क्रोधमुत्थितमात्मन: । सहामहे भवन्न्मूलं वासुदेवेन पालिता:
మేము బాహుబలసంపన్నులం; మీ కారణంగా మనలో కోపం ఉప్పొంగినా, వాసుదేవుని సంరక్షణలో ఉండి దానిని మౌనంగా సహిస్తున్నాం.
Verse 12
वयं हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान् परान् | स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशासेम वसुन्धराम्
నిజమే, కృష్ణునితో కలిసి మేము కర్ణప్రధాన శత్రువులను సంహరించి, మా బాహుబలంతో జయించిన సమస్త భూమిని పాలించగలము.
Verse 13
भवतो द्यूतदोषेण सर्वे वयमुपप्लुता: । अहीनपौरुषा बाला बलिभिबलवत्तरा:
మీ జూదదోషం వల్ల మేమందరం ముంచెత్తబడ్డాం; పౌరుషం తగ్గకపోయినా పిల్లలవలె దైన్యస్థితికి చేరాం. వారు మాత్రం మా నుండి గెలిచిన ధనంతో సంపన్నులై ఇప్పుడు మరింత బలవంతులయ్యారు.
Verse 14
क्षात्रं धर्म महाराज त्वमवेक्षितुमहसि । न हि धर्मो महाराज क्षत्रियस्यथ वनाश्रय:,“महाराज! आप क्षत्रियरधर्मकी ओर तो देखिये। इस प्रकार वनमें रहना कदापि क्षत्रियोंका धर्म नहीं है
మహారాజా, మీరు క్షాత్రధర్మాన్ని పరిశీలించవలసినది; ఎందుకంటే మహారాజా, అరణ్యాశ్రయం క్షత్రియుని ధర్మం కాదు.
Verse 15
राज्यमेव पर धर्म क्षत्रियस्य विदुर्बुधा: । स क्षत्रधर्मविद् राजा मा धर्म्यान्नीनश: पथ:
విద్వాంసులు చెబుతారు—క్షత్రియునికి పరమధర్మం రాజ్యధారణమే. మీరు క్షత్రధర్మవిదుడైన రాజు; ధర్మ్యమార్గం నుండి తొలగకండి.
Verse 16
प्राग् द्वादशसमा राजन् धार्तराष्ट्रानू निहन्महि । निवर्त्य च वनात् पार्थमानाय्य च जनार्दनम्
రాజా! పన్నెండు సంవత్సరాలు పూర్తికాకముందే ధృతరాష్ట్రపుత్రులను సంహరించగలము—పార్థుని అడవినుండి తిరిగి రప్పించి, జనార్దనుని పిలిపించి.
Verse 17
व्यूढानीकान् महाराज जवेनैव महामते । धार्तराष्ट्राममुं लोकं गमयामि विशाम्पते
మహారాజా! మహామతీ! ధృతరాష్ట్రపుత్రులు ఎంతటి వ్యూహబద్ధ సేనలను నిలిపినా, నేను వారిని వేగంగా ఆ పరలోకానికి (యమలోకానికి) పంపుతాను, ప్రజానాథా!
Verse 18
सर्वानहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रानूस सौबलान् । दुर्योधनं च कर्ण च यो वान्य: प्रतियोत्स्यते
నేను ధృతరాష్ట్రపుత్రులందరిని—సౌబలులతో సహా—సంహరిస్తాను; దుర్యోధనుడిని, కర్ణుడిని కూడా; ఇంకా ఎవడు నా ఎదుట యుద్ధానికి నిలుస్తాడో అతనినీ.
Verse 19
मया प्रशमिते पश्चात् त्वमेष्यसि वनात् पुनः । एवं कृते न ते दोषा भविष्यन्ति विशाम्पते
నా చేత శత్రుబలం శాంతింపబడి (అంతమై) పోయిన తరువాత, మీరు మళ్లీ అడవినుండి తిరిగి రండి. ప్రజానాథా! ఇలా చేస్తే మీకు ఏ దోషమూ ఉండదు.
Verse 20
यज्ैश्न विविधैस्तात कृतं पापमरिंदम | अवधूय महाराज गच्छेम स्वर्गमुत्तमम्,“तात! शत्रुदमन! महाराज! हम नाना प्रकारके यज्ञोंका अनुष्ठान करके अपने किये हुए पापको धो-बहाकर उत्तम स्वर्गलोकमें चलेंगे
వైశంపాయనుడు పలికెను—తాతా! శత్రుదమన! మహారాజా! నానావిధ యజ్ఞాలు ఆచరించి మనం చేసిన పాపాన్ని కడిగి తొలగించి, ఉత్తమ స్వర్గలోకానికి వెళ్లుదాం.
Verse 21
एवमेतद् भवेद् राजन् यदि राजा न बालिश: । अस्माकं दीर्घसूत्र: स्याद् भवान् धर्मपरायण:,“राजन! यदि ऐसा हो तो आप हमारे धर्मपरायण राजा अविवेकी और दीर्घसूत्री नहीं समझे जायूँगे
రాజా! రాజు అవివేకి కాకపోతే, నిజంగా ఇలానే జరుగుతుంది. అప్పుడు ధర్మపరాయణుడైన నిన్ను మేము దీర్ఘసూత్రి, ఆలస్యం చేసే వాడని అనుకోము.
Verse 22
निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तव्या इति निश्चय: । न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापमुच्यते
ఇది నిశ్చయం—కపటాన్ని చేసే వారు లేదా కపటంలో నిపుణులు, వారిని కపటంతోనే సంహరించాలి; ఎందుకంటే ఇతరులపై మోసం చేసే వాడిని మోసంతో చంపినా పాపమని చెప్పరు.
Verse 23
तथा भारत धर्मेषु धर्मज्शैरिह दृश्यते । अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण ह,“भरतवंशी महाराज! धर्मशास्त्रमें इसी प्रकार धर्मपरायण धर्मज्ञ पुरुषोंद्वारा यहाँ एक दिन-रात एक संवत्सरके समान देखा जाता है
భరతవంశీయ మహారాజా! ధర్మ విషయాలలో ఇక్కడ ధర్మజ్ఞులు, ధర్మపరాయణులు ఇలానే చూస్తారు—మహారాజా, ఒక పగలు-రాత్రి ఒక సంవత్సరానికి సమానమని భావిస్తారు.
Verse 24
तथैव वेदवचन श्रूयते नित्यदा विभो । संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छृत:,'प्रभो! महाराज! इसी प्रकार सदा यह वैदिक वचन सुना जाता है कि कृच्छृव्रतके अनुष्ठानसे एक वर्षकी पूर्ति हो जाती है
ప్రభూ! మహారాజా! అలాగే సదా ఈ వైదిక వచనం వినబడుతుంది—కృచ్ఛ్ర వ్రతాన్ని ఆచరించితే ఒక సంవత్సరపు పూర్ణత (పుణ్యఫలంగా) కలుగుతుంది.
Verse 25
यदि वेदा: प्रमाणास्ते दिवसादूर्ध्वमच्युत । त्रयोदश समा: कालो ज्ञायतां परिनिष्ठित:,“अच्युत! यदि आप वेदको प्रमाण मानते हैं तो तेरहवें दिनके बाद ही तेरह वर्षोंका समय बीत गया, ऐसा समझ लीजिये
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— ఓ అచ్యుతా! నీవు వేదాలను ప్రమాణంగా అంగీకరిస్తే, ఇది దృఢంగా గ్రహించు— పదమూడవ దినం పూర్తైన తరువాత పదమూడు సంవత్సరాల సంపూర్ణ కాలం గడిచిపోయింది.
Verse 26
कालो दुर्योधन हन्तुं सानुबन्धमरिंदम । एकाग्रां पृथिवीं सर्वा पुरा राजन् करोति सः:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— ఓ శత్రుదమనా! దుర్యోధనుని అతని బంధువులు-మిత్రులతో సహా సంహరించుటకు ఇదే సమయం. ఓ రాజా! అతడు సమస్త భూమిని ఏకచ్ఛత్రంగా చేయకముందే ఈ కార్యం చేయవలెను.
Verse 27
द्यूतप्रियेण राजेन्द्र तथा तद् भवता कृतम् | प्रायेणाज्ञातचर्यायां वयं सर्वे निपातिता:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— ఓ రాజేంద్రా! జూదప్రియుడవై నీవు అలా ప్రవర్తించావు; దాని వల్లనే దాదాపు మేమందరం అజ్ఞాతవాసపు ప్రమాదంలో పడిపోయాము.
Verse 28
नतं देशं प्रपश्यामि यत्र सो5स्मान् सुदुर्जन: । न विज्ञास्यति दुष्टात्मा चारैरिति सुयोधन:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— నేను అలాంటి దేశాన్ని చూడటం లేదు; అక్కడ ఆ అత్యంత దుర్జనుడు, దుష్టాత్ముడు సుయోధనుడు తన గూఢచారుల ద్వారా మనలను కనుగొనకుండా ఉండడు.
Verse 29
अधिगम्य च सर्वान् नो वनवासमिमं ततः । प्रत्राजयिष्यति पुनर्निकृत्याधमपूरुष:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు— మన ఈ వనవాసపు సంగతులన్నీ తెలుసుకున్న తరువాత, ఆ నీచుడు, కపటపురుషుడు మళ్లీ మోసంతో మనలను ఇదే నిర్వాసనంలోకి తోసివేస్తాడు.
Verse 30
यद्यस्मानभिगच्छेत पाप: स हि कथंचन । अज्ञातचर्यामुत्तीर्णान् दृष्टवा च पुनराह्ययेत्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ పాపి ఏ విధంగానైనా మన అజ్ఞాతవాస కాలం పూర్తయిందని తెలుసుకుంటే, మనలను అలా చూసి మళ్లీ నిన్ను పాశక్రీడకు పిలుస్తాడు।
Verse 31
द्यूतेन ते महाराज पुनर्दययूतमवर्तत । भवांश्व पुनराहूतो द्यूते नैवापनेष्यति
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహారాజా! పాశక్రీడ ప్రమాదం నుండి ఒకసారి రక్షింపబడిన తరువాత కూడా మీరు మళ్లీ ద్యూతంలో ప్రవేశించారు; అందువల్ల మిమ్మల్ని మరల పిలిచినా మీరు దానినుండి వెనుదిరగరు అని నేను గ్రహిస్తున్నాను।
Verse 32
स तथाक्षेषु कुशलो निश्चितो गतचेतन: । चरिष्यसि महाराज वनेषु वसती: पुनः
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఈ విధంగా, పాశాలలో నిపుణుడైనప్పటికీ ఇప్పుడు మీ సంకల్పం స్థిరమైంది; ఆ వ్యసనం మీ మనస్సును ఇక కదిలించదు. అందువల్ల, మహారాజా, మీరు మళ్లీ అరణ్యాలలో నివసిస్తూ వనవాసం గడుపుతారు।
Verse 33
“नरेश्वर! वह विवेकशून्य शकुनि जूआ फेंकनेकी कलामें कितना कुशल है, यह आप अच्छी तरह जानते हैं, फिर तो उसमें हारकर आप पुनः वनवास ही भोगेंगे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—నరేశ్వరా! వివేకశూన్యుడైన శకుని పాశాలను విసిరే కళలో అత్యంత నిపుణుడు—ఇది మీరు బాగా ఎరుగుదురు. అతనికి ఓడితే మీరు మళ్లీ వనవాసమే అనుభవించవలసి వస్తుంది. ఇంకా, సుమహారాజా! మమ్మల్ని దయనీయులుగా చేయాలనే మీ ఉద్దేశమే అయితే, జీవితం ఉన్నంతవరకు వేదవిధిత సమస్త ధర్మాల సంపూర్ణ ఆచరణపైనే దృష్టి నిలపండి।
Verse 34
निकृत्या निकृतिप्रज्ञो हन्तव्य इति निश्चय: । अनुज्ञातस्त्वया गत्वा यावच्छक्ति सुयोधनम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—నా స్థిరనిశ్చయం ఇదే: కపటుడు, కపటంలో నిపుణుడు అయినవాడు కపటంతోనే సంహరింపబడాలి. మీరు అనుమతిస్తే, నేను వెళ్లి నా శక్తి మేరకు సుయోధనుడు (దుర్యోధనుడు)ను వధిస్తాను—ఎలా అయితే ఎండు గడ్డి కుప్పలో పడిన అగ్ని గాలిని ఆశ్రయించి దానిని భస్మం చేస్తుందో అలా।
Verse 35
यथैव कक्षमुत्सृष्टो दहेदनिलसारथि: । हनिष्यामि तथा मन्दमनुजानातु मे भवान्
నా నిశ్చయం ఇదే—కపటుడిని కపటంతోనే సంహరించాలి. మీ ఆజ్ఞ ఉంటే, ఎండిన గడ్డి కుప్పలో పెట్టిన అగ్ని గాలిని ఆశ్రయించి దానిని భస్మం చేసినట్లే, నేను వెళ్లి నా శక్తి మేరకు ఆ మందబుద్ధి దుర్యోధనుని వధిస్తాను. కనుక నాకు అనుమతి ప్రసాదించండి.
Verse 36
वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवाणं भीम॑ तु धर्मराजो युधिष्ठिर: । उवाच सान्त्वयन् राजा मूर्ध्न्युपात्राय पाण्डवम्
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—జనమేజయా! ఈ విధంగా పలుకుతున్న భీముని ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు పాండవుని సాంత్వన పరచుటకు అతని శిరస్సును స్నేహంతో ముద్దాడి (వాసన చూచి) ఇలా అన్నాడు.
Verse 37
असंशयं महाबाहो हनिष्यसि सुयोधनम् । वर्षात् त्रयोदशादूर्ध्व सह गाण्डीवधन्चना,“महाबाहो! इसमें तनिक भी संदेह नहीं है कि तुम तेरहवें वर्षके बाद गाण्डीवधारी अर्जुनके साथ जाकर युद्धमें सुयोधनको मार डालोगे
మహాబాహో! ఇందులో ఏ సందేహమూ లేదు—పదమూడవ సంవత్సరం గడిచిన తరువాత నీవు గాండీవధారి అర్జునునితో కలిసి యుద్ధానికి వెళ్లి సుయోధనుని సంహరిస్తావు.
Verse 38
यत् त्वमाभाषसे पार्थ प्राप्त: काल इति प्रभो । अनृतं नोत्सहे वक्तुं न होतन्मम विद्यते
కానీ పరాక్రమశాలి పార్థా! నీవు ‘సుయోధనుని వధించుటకు కాలం వచ్చింది’ అని చెప్పేది సరికాదు. నేను అసత్యం పలకడానికి ధైర్యం చేయను; అలాంటి స్వభావం నాలో లేదు.
Verse 39
अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिं पापनिश्चयम् । हन्ता त्वमसि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयोधनम्
కుంతీనందనా! నీవు దుర్ధర్ష వీరుడవు; మోసం-కపటాన్ని ఆశ్రయించకుండానే పాపనిశ్చయంతో ఉన్న సుయోధనుని అతని అనుబంధులతో సహా సంహరించగలవు.
Verse 40
एवं ब्रुवति भीम॑ तु धर्मराजे युधिष्ठिरे । आजगाम महाभागो बृहदश्वो महानृषि:,धर्मराज युधिष्ठिर जब भीमसेनसे ऐसी बातें कह रहे थे, उसी समय महाभाग महर्षि बृहदश्व वहाँ आ पहुँचे
ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరునితో భీముడు ఈ విధంగా పలుకుచుండగా, అదే క్షణంలో మహాభాగుడైన మహర్షి బృహదశ్వుడు అక్కడికి వచ్చెను.
Verse 41
तमभिप्रेक्ष्य धर्मात्मा सम्प्राप्तं धर्मचारिणम् । शास्त्रवन्मधुपर्केण पूजयामास धर्मराट्
ధర్మాచరణలో నిష్ఠుడైన ఆ ధర్మాత్ముడు వచ్చెను అని చూచి, ధర్మనిష్ఠుడైన ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు శాస్త్రోక్త విధానముగా మధుపర్కముతో ఆయనను పూజించెను.
Verse 42
आश्चस्तं चैनमासीनमुपासीनो युधिष्ठिर: । अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्वदभाषत
ఆయన ఆసనమందు కూర్చొని శ్రమనుండి తేరుకున్న తరువాత, మహాబాహువైన యుధిష్ఠిరుడు ఆయన సమీపమందు కూర్చొని ఆయనను తిలకిస్తూ అత్యంత దైన్యముతో అనేక వచనములు పలికెను.
Verse 43
अक्षद्यूते च भगवन् धन राज्यं च मे हृतम् | आहूय निकृतिप्रज्जै: कितवैरक्षकोविदै:
“భగవన్! అక్షద్యూతమునకు నన్ను పిలిపించి, మాయాకపటములో నిపుణులై, పాశములు వేయుటలో దిట్టలైన ధూర్త జూదగాళ్లు నా ధనమును, రాజ్యమును హరించిరి.”
Verse 44
अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयै: । भार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्योडपि गरीयसी
“నేను అక్షక్రీడలో నిపుణుడను కాను; అయినా కపటముతో, పాపనిశ్చయముతో ఉన్న ఆ దుష్టులు నా ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన భార్యను సభలోకి లాగి తీసికొనివచ్చిరి.”
Verse 45
पुनर्ययतेन मां जित्वा वनवासं सुदारुणम् । प्रावत्राजयन् महारण्यमजिनै: परिवारितम्
మళ్లీ ద్యూతాన్ని ఏర్పాటు చేసి వారు నన్ను జయించారు; మృగచర్మం ధరింపజేసి, అత్యంత దారుణమైన వనవాసాన్ని అనుభవించేందుకు ఈ మహారణ్యంలో నన్ను నిర్వాసితుడిని చేశారు।
Verse 46
अहं वने दुर्वसतीर्वसन् परमदु:खित: । अक्षद्यूताधिकारे च गिर: शृण्वन् सुदारुणा:
నేను పరమ దుఃఖంతో, కఠిన పరిస్థితుల్లో వనంలో నివసిస్తున్నాను. ద్యూతం జరిగిన సభలో ప్రత్యర్థుల నోట వినవలసిన అత్యంత కఠిన వాక్యాలు నాకు గాయమయ్యాయి. ఆ జ్ఞాపకాల ముల్లు నా హృదయంలోనే నిలిచిపోయింది; వాటిని తలచుకుంటూ నేను రాత్రంతా చింతలో మునిగిపోతాను.
Verse 47
आततंतानां सुहृदां वाचो द्यूतप्रभूति शंसताम् । अहं हदि श्रिता: स्मृत्वा सर्वरात्रीविचिन्तयन्
ద్యూతం నుండి మొదలైన విపత్తును చెప్పుతూ దుఃఖంతో పలికిన నా సుహృదుల వాక్యాలను నేను హృదయంలోనే నిలుపుకున్నాను; వాటిని మళ్లీ మళ్లీ తలచుకుంటూ రాత్రంతా చింతనలో మునిగిపోతాను.
Verse 48
यस्मिंश्नैव समस्तानां प्राणा गाण्डीवधन्चनि । विना महात्मना तेन गतसत्त्व इवाभवम्
మన అందరి ప్రాణం నిలిచిన గాండీవధారి మహాత్ముడు అర్జునుడు మన నుండి వేరైపోయాడు. ఆ మహనీయుడైన అర్జునుడు లేక నేను ప్రాణహీనుడినైపోయినట్టున్నాను.
Verse 49
कदा द्रक्ष्यामि बीभत्सुं कृतास्त्रं पुनरागतम् । प्रियवादिनमक्षुद्रं दयायुक्तमतन्द्रित:
అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడై తిరిగి వచ్చిన, మధురవాక్కులవాడు, నీచత్వం లేని ఉదారుడు, దయాసంపన్నుడు, ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తుడైన బీభత్సు అర్జునుణ్ని నేను ఎప్పుడు మళ్లీ దర్శించగలను అని నేను నిరంతరం తలచుకుంటూనే ఉంటాను.
Verse 50
अस्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुवि | भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोडपि वा क्वचित् | न मत्तो दुःखिततर: पुमानस्तीति मे मति:
వైశంపాయనుడు పలికెను— భూమిపై నాకు తెలిసిన ఒక రాజు ఉన్నాడు; అతడు అత్యంత దురదృష్టవంతుడు. మీరు ఎక్కడైనా అతనివంటి వానిని చూశారా లేదా విన్నారా? నా నిశ్చయమైన అభిప్రాయం— నన్ను మించిన దుఃఖితుడు మరొకడు లేడు.
Verse 51
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत वनपवके अन्तर्गत इन्रलोकाभिगमनपर्वमें धृतराष्टरविलापविषयक इकक््यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
బృహదశ్వుడు పలికెను— ఓ మహారాజ పాండవా! నన్ను మించిన దురదృష్టవంతుడు ఎక్కడా లేడని నీవు అంటున్నావు. నీవే అత్యంత దురదృష్టగ్రస్తుడనని భావిస్తే, నేను నీకు ఒక ప్రాచీన ఇతిహాసాన్ని చెప్పుదును— ఈ భూమిపై నీకన్నా ఎక్కువ దుఃఖితుడైన ఒక రాజు ఉన్నాడు.
Verse 52
अत्र ते वर्णयिष्यामि यदि शुश्रूषसे5नघ । यस्त्वत्तो दु:खिततरो राजा55सीत् पृथिवीपते
హే అనఘా! నీవు వినదలచితే, నేను ఇక్కడ దానిని వివరిస్తాను— హే భూపతీ, నీకన్నా ఎక్కువ దుఃఖితుడైన ఒక రాజు ఉన్నాడు.
Verse 53
वैशम्पायन उवाच अथैनमब्रवीद् राजा ब्रवीतु भगवानिति | इमामवस्थां सम्प्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— అప్పుడు రాజు ఆయనతో, “భగవాన్, దయచేసి చెప్పండి. ఇలాంటి దుస్థితికి చేరిన ఆ రాజుని కథను నేను వినదలచుకున్నాను” అని అన్నాడు.
Verse 54
ब॒हृदश्च उवाच शृणू राजन्नवहित: सह भ्रातृभिरच्युत । यस्त्वत्तो द:खिततरो राजा55सीत् पृथिवीपते
బృహదశ్వుడు పలికెను— ఓ రాజా, ఓ ధర్మమునుండి చ్యుతి చెందని వాడా! నీ సహోదరులతో కూడి జాగ్రత్తగా విను. హే భూపతీ, ఈ భూమిపై నీకన్నా ఎక్కువ దుఃఖితుడైన ఒక రాజు ఉన్నాడు; అతడు ఎవరో నేను చెప్పుదును.
Verse 55
निषधेषु महीपालो वीरसेन इति श्रुत: । तस्य पुत्रो5भवन्नाम्ना नलो धर्मार्थकोविद:,निषधदेशमें वीरसेन नामसे प्रसिद्ध एक भूपाल हो गये हैं। उन्हींके पुत्रका नाम नल था। जो धर्म और अर्थके तत्त्वज्ञ थे
నిషధ దేశంలో వీరసేన అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన ఒక మహారాజు ఉండెను. అతని కుమారుడు నలుడు; ధర్మార్థముల తత్త్వమును బాగా తెలిసినవాడు.
Verse 56
स निकृत्या जितो राजा पुष्करेणेति न: श्रुतम् वनवासं सुदुःखार्तों भार्यया न्यवसत् सह
మేము వినినదేమనగా—రాజు నలుడు తన సోదరుడు పుష్కరునిచే కపటముతో జూదంలో ఓడించబడెను. తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతూ అతడు భార్యతో కలిసి అరణ్యవాస కష్టాన్ని అనుభవించెను.
Verse 57
न तस्य दासा न रथो न भ्राता न च बान्धवा: । वने निवसतो राजज्ल्िष्यन्ते सम कदाचन,राजन्! उनके साथ न सेवक थे न रथ, न भाई थे न बान्धव। वनमें रहते समय उनके पास ये वस्तुएँ कदापि शेष नहीं थीं
రాజా! అతనికి దాసులు లేరు, రథం లేదు, సోదరుడు లేదు, బంధువులు కూడా లేరు. అరణ్యంలో నివసించుచుండగా ఇలాంటి ఆధారాలు అతనికి ఎప్పుడూ మిగలలేదు.
Verse 58
भवान् हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिदेवसम्मितै: । ब्रह्मकल्पैर्द्धिजाग्रयैश्व तस्मान्नाहसि शोचितुम्
నీవు దేవసమాన పరాక్రమముగల వీర సోదరులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నావు; బ్రహ్మసమాన తేజస్సుగల శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణుల సహాయమూ నీకు ఉంది. కనుక నీవు శోకించవలసిన అవసరం లేదు.
Verse 59
तुम तो देवतुल्य पराक्रमी वीर भाइयोंसे घिरे हुए हो। ब्रह्माजीके समान तेजस्वी श्रेष्ठ ब्राह्मण तुम्हारे चारों ओर बैठे हुए हैं। अतः तुम्हें शोक नहीं करना चाहिये ।।
యుధిష్ఠిరుడు పలికెను—వక్తలలో శ్రేష్ఠుడవైన మునీ! మహాత్ముడైన రాజు నలుని చరిత్రను నేను విస్తారంగా వినదలచుకున్నాను. దయచేసి అది నాకు వివరించుము.
Frequently Asked Questions
Nala must honor a prior promise to act as messenger for divine suitors while personally experiencing attraction to Damayantī; the dilemma is how to execute dūta-duty truthfully without manipulating her choice or violating self-restraint.
The chapter models that ethical action is defined by fidelity to truth and role-obligation under internal pressure; desire is acknowledged as a force but is governed through restraint and transparent communication.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the meta-significance is implicit—this unit functions as an exemplum within the parva, illustrating how satya and disciplined agency stabilize narrative and moral order.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.