Shloka 42
Vyāsa’s Counsel to Yudhiṣṭhira: Pratismṛti-vidyā, Arjuna’s Aśtra-Quest, and the Move to Kāmyaka
Devanagari script
इन्द्रकीलं समासाद्य ततो5तिष्ठद् धनंजय: । अन्तरिक्षेडतिशुश्राव तिछेति स वचस्तदा,तदनन्तर इन्द्रकील पर्वतपर पहुँचकर अर्जुनने आकाशमें उच्च स्वरसे गूँजती हुई एक वाणी सुनी--“तिष्ठ” (यहीं ठहर जाओ)। तब वे वहीं ठहर गये
Transliteration
indrakīlaṃ samāsādya tato 'tiṣṭhad dhanaṃjayaḥ | antarīkṣe 'tiśuśrāva tiṣṭheti sa vacas tadā ||
Translation
ఇంద్రకీల పర్వతాన్ని చేరగానే ధనంజయుడు (అర్జునుడు) నిలిచిపోయాడు. అప్పుడు ఆకాశంలో ఘనంగా ప్రతిధ్వనించే వాక్యాన్ని విన్నాడు—“తిష్ఠ” (ఇక్కడే నిలువు). ఆ ఆజ్ఞను గౌరవించి అక్కడే నిలిచాడు.
Word by Word
इन्द्रकीलम्Indrakīla (mountain)
इन्द्रकीलम्:
Karma
TypeNoun
Rootइन्द्रकील
FormMasculine, Accusative, Singular
समासाद्यhaving reached/approached
समासाद्य:
TypeVerb
Rootसम्-आ-√सद्
Formल्यप् (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage), Non-finite
ततःthen/from there
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
अतिष्ठत्stood; halted
अतिष्ठत्:
TypeVerb
Root√स्था
FormImperfect (लङ्), Third, Singular, Parasmaipada
धनंजयःDhanañjaya (Arjuna)
धनंजयः:
Karta
TypeNoun
Rootधनंजय
FormMasculine, Nominative, Singular
अन्तरिक्षेin the sky/mid-air
अन्तरिक्षे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष
FormNeuter, Locative, Singular
अतिशुश्रावheard distinctly/clearly
अतिशुश्राव:
TypeVerb
Rootअति-√श्रु
FormPerfect (लिट्), Third, Singular, Parasmaipada
तिष्ठstand! stay!
तिष्ठ:
TypeVerb
Root√स्था
FormImperative (लोट्), Second, Singular, Parasmaipada
इतिthus (quotative)
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
वचःspeech; utterance; voice
वचः:
Karma
TypeNoun
Rootवचस्
FormNeuter, Accusative, Singular
तदाthen; at that time
तदा:
TypeIndeclinable
Rootतदा
Speaker
वैशम्पायन उवाच
Characters & Entities
V
VaiśampāyanaA
Arjuna (Dhanaṃjaya)I
Indrakīla (mountain)A
a celestial voice (ākāśavāṇī implied)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes