Shloka 17
Draupadī’s Lament and Theodicy: Dharma, Dice, and Īśvara’s Governance (Āraṇyaka-parva 31)
आत्मप्रमाण उन्नद्ध: श्रेयसो हवमन्यक: । इन्द्रियप्रीतिसम्बद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम् । एतावन्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति,केवल अपनी बुद्धिको ही प्रमाण माननेवाला उद्दण्ड मानव श्रेष्ठ पुरुषों एवं उत्तम धर्मकी अवहेलना करता है; क्योंकि वह मूढ़ इन्द्रियोंकी आसक्तिसे सम्बन्ध रखनेवाले इस लोक-प्रत्यक्ष दृश्य जगत्की ही सत्ता स्वीकार करता है। अप्रत्यक्ष वस्तुके विषयमें उसकी बुद्धि मोहमें पड़ जाती है
ātmapramāṇa unnaddhaḥ śreyaso hy avamānyakaḥ | indriyaprītisambaddhaṃ yad idaṃ lokasākṣikam | etāvan manyate bālo moham anyatra gacchati ||
తన బుద్ధినే ప్రమాణంగా భావించే వాడు అహంకారంతో శ్రేయస్సును, ఉత్తమ ధర్మాన్ని అవమానిస్తాడు; ఇంద్రియసుఖాలకు బంధింపబడి ఈ లోకంలో ప్రత్యక్షంగా కనిపించేదానినే సత్యమని అంగీకరిస్తాడు. బాలబుద్ధి అంతటినే ఉన్నదని భావిస్తుంది; ప్రత్యక్షానికి అతీతమైన విషయాలలో అతని బుద్ధి మోహంలో త్రోవ తప్పుతుంది।
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse warns that relying only on one’s own intellect and on what is immediately perceptible leads to arrogance and contempt for dharma and the counsel of the wise; attachment to sense-pleasures narrows one’s view of reality and produces delusion about subtler, unseen truths.
In the Vana Parva dialogue context, Yudhiṣṭhira reflects on moral and spiritual discernment, criticizing the mindset of those who dismiss higher good and dharma because they accept only the sensory, publicly visible world as real.