Adhyaya 263
Jatāyu’s Resistance, Sītā’s Traces, Kabandha’s Release, and the Path to Sugrīva (Āraṇyaka-parva 263)
Upa-parva: Rāmopākhyāna (Markaṇḍeya’s Rāma Narrative) — Jatāyu Episode and Kabandha Counsel
Markaṇḍeya narrates how Jatāyu, friend of Daśaratha and brother of Sampāti, witnesses Sītā carried in Rāvaṇa’s grasp and confronts the rākṣasa-king, demanding her release. A violent engagement follows: Jatāyu wounds Rāvaṇa with talons and beak, but Rāvaṇa severs the bird’s wings/arms with a sword and ascends with Sītā. As she is borne away, Sītā drops ornaments as location-markers and releases a cloth that falls among five leading vānaras. Rāma returns after slaying the deceptive great deer, reproaches Lakṣmaṇa, and rushes back to the āśrama where they find Jatāyu mortally wounded. Jatāyu identifies himself, reports the abduction, and indicates Rāvaṇa’s southern course before dying; Rāma performs funerary honors. The brothers then proceed south through the Daṇḍaka forest, encounter the formidable Kabandha who seizes Lakṣmaṇa, and jointly disable him by severing his arms. Upon Kabandha’s death, a radiant being emerges—identified as the gandharva Viśvāvasu under a curse—who confirms Sītā’s abduction by Rāvaṇa of Laṅkā and instructs Rāma to seek Sugrīva near the Pampā lake by Ṛṣyamūka, promising that alliance will enable progress toward locating Jānakī. The being then disappears, leaving Rāma and Lakṣmaṇa in reflective astonishment.
Chapter Arc: जनमेजय पूछते हैं—वन में रहते हुए भी पाण्डवों की कीर्ति, व्यवस्था और अतिथि-सत्कार की चर्चा सुनकर दुर्योधन जैसे दुरात्मा लोग उनके प्रति कैसे- कैसे आचरण करने लगे? → वैशम्पायन बताते हैं कि पाण्डवों के ‘नगर में रहने जैसे’ सुचारु जीवन और द्रौपदी के अक्षय-अन्न से ब्राह्मणों के तृप्त होने की बात सुनकर दुर्योधन के मन में पाप-बुद्धि जागती है। वह अपने भाइयों सहित दुर्वासा मुनि का अत्यन्त आदर से आतिथ्य करता है, दिन-रात उनकी सेवा में लगा रहता है और अनुग्रह पाने का अवसर खोजता है। → दुर्योधन दुर्वासा से वर-सा अनुग्रह माँगता है—‘यदि आप मुझ पर प्रसन्न हों, तो मेरी प्रार्थना से आप पाण्डवों के आश्रम में ठीक उसी समय जाएँ जब द्रौपदी भोजन कर चुकी हो’, ताकि अतिथि-धर्म के संकट में पाण्डव अपमानित हों। → दुर्वासा, दुर्योधन के आतिथ्य से संतुष्ट होकर उसकी बात मानने की ओर प्रवृत्त होते हैं; योजना का बीज पड़ जाता है और पाण्डव-आश्रम की ओर जाने का प्रसंग बनता है। → दुर्वासा के साथ अनेक शिष्यों का दल पाण्डवों के आश्रम की ओर बढ़ने लगता है—अब द्रौपदी और पाण्डव अतिथि-धर्म की इस अग्नि-परीक्षा से कैसे बचेंगे?
Shlokas
Verse 1
हि आय >> () हि २ 7 > मुद्ल ऋषिको ही “मौद्वल्य” भी कहा है। (ट्रोपदीहरणपर्व) द्विषष्टयधिकद्धिशततमो< ध्याय: दुर्योधनका हें मधिडिरके पा इक आतिथ्यसत्कारसे संतुष्ट करके उन्हें पास भेजकर प्रसन्न होना जनमेजय उवाच वसत्स्वेवं वने तेषु पाण्डवेषु महात्मसु | रममाणेषु चित्राभि: कथाभिमुनिभि: सह
జనమేజయుడు పలికెను—ఓ మహామునీ! ఆ మహాత్ములైన పాండవులు ఈ విధంగా వనంలో నివసిస్తూ మునులతో కలిసి విచిత్ర కథలతో ఆనందించుచుండగా—
Verse 2
सूर्यदत्ताक्षयान्नेव कृष्णाया भोजनावधि । ब्राह्मणांस्तर्पमाणेषु ये चान्नार्थमुपागता:
—మరియు కృష్ణా (ద్రౌపది) భోజనం చేయువరకు సూర్యుడు ప్రసాదించిన అక్షయపాత్రలోని అన్నంతో భోజనార్థం వచ్చిన బ్రాహ్మణులను తృప్తిపరచుచుండగా; ఆ సమయంలో దుశ్శాసనుడు, కర్ణుడు, శకుని సలహా మేరకు నడిచిన దుర్యోధనాది ధృతరాష్ట్రపుత్రులు పాండవుల పట్ల ఎలా ప్రవర్తించారు? నా ప్రశ్న ప్రకారం అన్నిటినీ చెప్పండి.
Verse 3
धार्तराष्ट्रा दुरात्मान: सर्वे दुर्योधनादय: । कथ॑ तेष्वन्ववर्तन्त पापाचारा महामुने
జనమేజయుడు పలికెను—ఓ మహామునీ! దుర్యోధనాది ధృతరాష్ట్రపుత్రులు, దురాత్ములు పాపాచారులు, పాండవుల పట్ల ఎలా ప్రవర్తించారు?
Verse 4
दुःशासनस्य कर्णस्य शकुनेश्व मते स्थिता: । एतदाचक्ष्व भगवन् वैशम्पायन पृच्छत:
జనమేజయుడు అన్నాడు—భగవన్ వైశంపాయన! నేను అడుగుతున్నాను, చెప్పుము—ధర్మాత్ములైన పాండవులు వనంలో నివసిస్తూ మునులతో నానావిధ కథా-వార్తలతో ఆనందించుచూ, ద్రౌపది భోజనం చేయువరకు సూర్యదత్త అక్షయపాత్రంలోని అన్నంతో వచ్చిన బ్రాహ్మణులను తృప్తిపరచుచుండగా, దుఃశాసన, కర్ణ, శకుని సలహాపై నడిచిన పాపాచార ధృతరాష్ట్రపుత్రులు వారి పట్ల ఎలా ప్రవర్తించారు?
Verse 5
वैशम्पायन उवाच श्र॒ुत्वा तेषां तथा वृत्ति नगरे वसतामिव । दुर्योधनो महाराज तेषु पापमरोचयत्
వైశంపాయనుడు పలికెను—మహారాజా! పాండవులు వనంలో ఉన్నప్పటికీ నగరవాసులవలె సుఖంగా జీవిస్తూ దానధర్మాలు కొనసాగిస్తున్నారని విని, దుర్యోధనుడు వారి పట్ల పాపబుద్ధిని కలిగి, వారికి హాని చేయాలని తలంచెను.
Verse 6
तथा तैर्निकृतिप्रज्जै: कर्णदुःशासनादिशभि: । नानोपायैरघं तेषु चिन्तयत्सु दुरात्मसु
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు ఆ దురాత్ములు, మోసంలో నిపుణులైన కర్ణ-దుఃశాసనాదులతో కలిసి, నానావిధ ఉపాయాలతో పాండవులపై విపత్తు తెచ్చే కుట్రలు ఆలోచించుచుండగా, అదే సమయంలో మహాయశస్సు గల ధర్మాత్మ తపస్వి మహర్షి దుర్వాసుడు పదివేల శిష్యులతో స్వేచ్ఛగా అక్కడికి వచ్చెను.
Verse 7
अभ्यागच्छत् स धर्मात्मा तपस्वी सुमहायशा: । शिष्यायुतसमोपेतो दुर्वासा नाम कामत:
అదే సమయంలో ధర్మాత్ముడు, మహాతపస్వి, మహాయశస్సు గల దుర్వాసు అనే ఋషి, పదివేల శిష్యులతో కూడి, స్వేచ్ఛగా అక్కడికి వచ్చెను.
Verse 8
तमागतमभिप्रेक्ष्य मुनिं परमकोपनम् | दुर्योधनो विनीतात्मा प्रश्रयेण दमेन च
అత్యంత కోపశీలుడైన ఆ ముని వచ్చినట్లు చూసి, దుర్యోధనుడు మనస్సును అదుపులో పెట్టుకొని వినయంతోను, దమనంతోను ఆయన సమీపానికి వెళ్లాడు.
Verse 9
विधिवत् पूजयामास स्वयं किड्करवत् स्थित:
అతడు తానే సేవకుడిలా నిలిచి, విధివిధానంగా ఆయనను పూజించాడు.
Verse 10
तं च पर्यचरद् राजा दिवारात्रमतन्द्रित:
మరియు రాజు పగలు-రాత్రి అలసట లేకుండా నిరంతరం ఆయనకు పరిచర్య చేశాడు.
Verse 11
क्षुधितो5स्मि ददस्वान्नं शीघ्रं मम नराधिप
ఆ ముని కొన్నిసార్లు—“నరాధిపా! నేను ఆకలితో ఉన్నాను; వెంటనే నాకు అన్నం ఇవ్వు” అని చెప్పి, స్నానానికి వెళ్తున్నట్లు వెళ్లి చాలా సేపటికి తిరిగి వచ్చేవాడు. వచ్చాక—“నేను తినను; ఈ రోజు నాకు ఆకలి లేదు” అని చెప్పి అదృశ్యమయ్యేవాడు.
Verse 12
इत्युक्त्वा गच्छति स्नातुं प्रत्यागच्छति वै चिरात् । न भोक्ष्याम्यद्य मे नास्ति क्षुधेत्युक्त्वैत्यदर्शनम्
అని చెప్పి స్నానానికి వెళ్లి, చాలా సేపటికి తిరిగి వచ్చేవాడు. వచ్చాక—“నేను తినను; ఈ రోజు నాకు ఆకలి లేదు” అని చెప్పి అదృశ్యమయ్యేవాడు.
Verse 13
अकस्मादेत्य च ब्रूते भोजयास्मांस्त्वरान्वित: । कदाचिच्च निशीथे स उत्थाय निकृतौ स्थित:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—అతడు అకస్మాత్తుగా వచ్చి తొందరపడి, ‘మాకు వెంటనే భోజనం పెట్టండి!’ అని అనేవాడు. మరికొన్నిసార్లు అర్ధరాత్రి నిశ్శబ్దంలో లేచి మోసం చేయుటకు సిద్ధంగా నిలిచేవాడు.
Verse 14
वर्तमाने तथा तस्मिन् यदा दुर्योधनो नृप:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—ఓ భారతవంశజా! వ్యవహారం అలా సాగుతున్నప్పుడు, రాజు దుర్యోధనుడు ఎన్నిసార్లు రెచ్చగొట్టినా మనస్సులో వికారం గానీ కోపం గానీ పుట్టనివ్వలేదు. అప్పుడు ఆ దుర్ధర్ష ముని అతనిపై అత్యంత సంతోషించి ఇలా పలికెను—“నేను నీకు వరం ఇవ్వదలచుకున్నాను.”
Verse 15
विकृतिं नैति न क्रोधं तदा तुष्टो5भवन्मुनि: । आह चैन दुराधर्षो वरदो5स्मीति भारत
అతని మనస్సులో వికారం గానీ కోపం గానీ రాకపోవడంతో ముని తృప్తి చెందెను. ఓ భారతా! ఆ దురాధర్ష ముని అతనితో—“నేను వరదాతను” అని పలికెను.
Verse 16
दुर्वाया उवाच वरं वरय भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते । मयि प्रीते तु यद् धर्म्य नालभ्यं विद्यते तव
దుర్వాసుడు పలికెను—రాజా! నీకు మంగళం కలుగుగాక. నీ మనస్సులో ఉన్న కోరిక ఏదైనా వరంగా కోరుకో. నేను ప్రసన్నుడైతే ధర్మానుగుణమైనది ఏదైనా నీకు అప్రాప్యం కాదు.
Verse 17
वैशम्पायन उवाच एतच्छुत्वा वचस्तस्य महर्षेरभावितात्मन: | अमन्यत पुनर्जातमात्मानं स सुयोधन:
వైశంపాయనుడు చెప్పెను—జనమేజయా! ఆ మహర్షి (సంయమితాంతఃకరణుడు) పలికిన మాటలు విని సుయోధనుడు మనసులో తాను పునర్జన్మ పొందినట్లుగా భావించెను.
Verse 18
प्रागेव मन्त्रितं चासीत् कर्णदुःशासनादिभि: । याचनीयं मुनेस्तुष्टादिति निश्चित्य दुर्मति:
కర్ణుడు, దుఃశాసనుడు మొదలైనవారితో ఈ విషయం ముందే చర్చించబడింది. ముని సంతుష్టుడైతే వరం అడగవలెనని దుర్మతి దుర్యోధనుడు నిశ్చయించుకున్నాడు.
Verse 19
अतिहर्षान्वितो राजन् वरमेनमयाचत । शिष्यै: सह मम ब्रह्म॒न् यथा जातो5तिथिभर्भवान्
రాజా! అపార హర్షంతో అతడు ఆయనను ఈ వరం కోరాడు—“బ్రాహ్మణా! మీరు మీ శిష్యులతో కలిసి, మీరు వచ్చినట్లే, నా అతిథిగా ఉండండి.”
Verse 20
अस्मत्कुले महाराजो ज्येष्ठ: श्रेष्ठो युधिष्ठिर: । वने वसति धर्मात्मा भ्रातृभि: परिवारित:
“మన వంశంలో మహారాజు యుధిష్ఠిరుడు జ్యేష్ఠుడూ శ్రేష్ఠుడూ. ఆ ధర్మాత్ముడు ఇప్పుడు తన సోదరులతో చుట్టుముట్టబడి అరణ్యంలో నివసిస్తున్నాడు.”
Verse 21
गुणवान् शीलसम्पन्नस्तस्य त्वमतिथिर्भव । मुनि संतुष्ट हों
“యుధిష్ఠిరుడు గుణవంతుడూ శీలసంపన్నుడూ; మీరు అతని అతిథిగా ఉండండి. అలాగే ఆ సుకుమారి యశస్విని రాజకుమారి (ద్రౌపది)—మీరు నాపై అనుగ్రహించదలచితే—నా ప్రార్థనచేత ఆ సమయంలో అక్కడికి వెళ్లండి.”
Verse 22
भोजयित्वा द्विजान् सर्वान् पतींश्व वरवर्णिनी । विश्रान्ता च स्वयं भुक्त्वा सुखासीना भवेद् यदा
“ఆ సుందరవర్ణిణి స్త్రీ సమస్త ద్విజులకు, అలాగే తన పతులకు భోజనం పెట్టి, తానూ భుజించి విశ్రాంతి తీసుకొని సుఖంగా కూర్చుని ఉన్నప్పుడు—”
Verse 23
तथा करिष्ये त्वत्प्रीत्येत्येवमुक्त्वा सुयोधनम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— “నీపై ప్రేమవశాత్తు నేను అలాగే చేస్తాను.” అని సుయోధనునితో చెప్పి, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు దుర్వాసుడు వచ్చినట్లే వెళ్లిపోయెను. ఆ సమయంలో దుర్యోధనుడు తనను తాను కృతార్థుడనిగా భావించెను—తన ఉద్దేశ్యం నెరవేరిందని, మునికృపవల్ల లాభం కలిగిందని నిశ్చయించెను.
Verse 24
दुर्वासा अपि विप्रेन्द्री यथागतमगात् ततः । कृतार्थमपि चात्मानं तदा मेने सुयोधन:
అనంతరం విప్రేంద్రుడు దుర్వాసుడు వచ్చినట్లే వెళ్లిపోయెను. ఆ సమయంలో సుయోధనుడు (దుర్యోధనుడు) తనను తాను కృతార్థుడనిగా భావించెను.
Verse 25
करेण च कर गृह कर्णस्य मुदितो भृशम् । कर्णोडपि भ्रातृसहितमित्युवाच नृपं मुदा,वह कर्णका हाथ अपने हाथमें लेकर अत्यन्त प्रसन्न हुआ। कर्णने भी भाइयोंसहित राजा दुर्योधनसे बड़े हर्षके साथ इस प्रकार कहा
అతడు కర్ణుని చేతిని తన చేతిలో పట్టుకొని అత్యంత ఆనందించెను. కర్ణుడు కూడా సోదరులతో కలిసి రాజు దుర్యోధనునితో మహాహర్షంతో ఈ విధంగా పలికెను.
Verse 26
कर्ण उवाच दिष्टया काम: सुसंवृत्तो दिष्टया कौरव वर्धसे । दिष्टया ते शत्रवो मग्ना दुस्तरे व्यसनार्णवे
కర్ణుడు పలికెను— “కురునందనా! దైవానుగ్రహంతో మన కార్యం సుసిద్ధమైంది. దైవానుగ్రహంతో, ఓ కౌరవా, నీవు అభ్యుదయమొందుతున్నావు. దైవానుగ్రహంతోనే నీ శత్రువులు దాటలేని విపత్తుల మహాసముద్రంలో మునిగిపోయారు.”
Verse 27
दुर्वासःक्रो धजे वह्नौ पतिता: पाण्डुनन्दना: | स्वैरेव ते महापापैर्गता वै दुस्तरं तम:
కర్ణుడు పలికెను— “దుర్వాసుని క్రోధజనితమైన అగ్నిలో పాండునందనులు పడిపోయారు. ఆ మహాపాపులు తమ స్వేచ్ఛచేతనే, తమ దుష్కర్మాలచేతనే, దాటలేని అంధకారంలోకి వెళ్లిపోయారు.”
Verse 28
पाण्डव दुर्वासाकी क्रोधाग्निमें गिर गये हैं और अपने ही महापापोंके कारण वे दुस्तर नरकमें जा पड़े हैं ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా! మాయాచతురులైన దుర్యోధనాది ఈ విధంగా పరస్పరం మాట్లాడుకున్నారు. నవ్వుతూ, హృదయంలో సంతోషంతో, వారు తమ తమ నివాసాలకు తిరిగి వెళ్లారు.
Verse 86
सहितो भ्रातृभि: श्रीमानातिथ्येन न्यमन्त्रयत् । परम क्रोधी दुर्वासा मुनिको आया देख भाइयों-सहित श्रीमान् राजा दुर्योधनने अपनी इन्द्रियोंको काबूमें रखकर नम्रतापूर्वक विनीतभावसे उन्हें अतिथिसत्कारके रूपमें निमन्त्रित किया
వైశంపాయనుడు పలికెను—సోదరులతో కూడిన శ్రీమంతుడైన రాజు దుర్యోధనుడు, పరమ క్రోధశీలి ముని దుర్వాసుని యథావిధి అతిథి సత్కారంతో ఆహ్వానించాడు. ఇంద్రియాలను నియంత్రించి వినయనమ్రతలతో ఆయనను సంభోదించాడు.
Verse 96
अहानि कतिचित् तत्र तस्थौ स मुनिसत्तम: | दुर्योधनने स्वयं दासकी भाँति उनकी सेवामें खड़े रहकर विधिपूर्वक उनकी पूजा की। मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा कई दिनोंतक वहाँ ठहरे रहे
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు అక్కడ కొన్ని రోజులు నివసించాడు. దుర్యోధనుడు తానే దాసుడిలా సేవలో నిలిచి, విధివిధానాలతో ఆయనను పూజించాడు. ఈ విధంగా దుర్వాస ముని అక్కడ అనేక దినాలు ఉన్నాడు.
Verse 106
दुर्योधनो महाराज शापात् तस्य विशड्भशुकित: । महाराज जनमेजय! राजा दुर्योधन (श्रद्धासे नहीं, अपितु) उनके शापसे डरता हुआ दिन-रात आलस्य छोड़कर उनकी सेवामें लगा रहा
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ మహారాజా! ఆయన శాపభయంతో దుర్యోధనుడు కలతచెంది భయాక్రాంతుడయ్యాడు. ఓ జనమేజయ మహారాజా! భక్తితో కాదు, శాపభయంతోనే అతడు ఆలస్యం విడిచి రాత్రింబవళ్లు ఆయన సేవలో నిమగ్నుడయ్యాడు.
Verse 136
पूर्ववत् कारयित्वान्न न भुड्क्ते गर्हयन् सम सः । फिर कहींसे अकस्मात् आकर कहते--'हमलोगोंको जल्दी भोजन कराओ।” कभी आधी रातमें उठकर उसे नीचा दीखानेके लिये उद्यत हो पूर्ववत् भोजन बनवाकर उस भोजनकी निन्दा करते हुए भोजन करनेसे इनकार कर देते थे
వైశంపాయనుడు పలికెను—మునుపటిలాగే భోజనం చేయించి కూడా అతడు ఆ భోజనాన్ని దూషిస్తూ తినడు; నిర్లిప్తంగా ఉండేవాడు. కొన్నిసార్లు ఎక్కడినుంచో అకస్మాత్తుగా వచ్చి—“మాకు వెంటనే భోజనం పెట్టండి” అని ఆజ్ఞాపించేవాడు. మరికొన్నిసార్లు అర్ధరాత్రి లేచి యజమానిని అవమానించాలనే ఉద్దేశంతో మళ్లీ మునుపటిలాగే వంట చేయించి, ఆ భోజనాన్ని నిందిస్తూ తినడానికి నిరాకరించేవాడు.
Verse 226
तदा त्वं तत्र गच्छेथा यद्यनुग्राह्ता मयि । “यदि आपकी मुझपर कृपा हो तो मेरी प्रार्थनासे आप वहाँ ऐसे समयमें जाइयेगा
అప్పుడు, మీరు నాపై అనుగ్రహించదలచితే, అక్కడికి అదే సమయమున వెళ్లండి—పరమసుందరి, యశస్విని, సుకుమారి రాజకుమారి ద్రౌపది సమస్త బ్రాహ్మణులకు మరియు తన ఐదుగురు భర్తలకు భోజనం పెట్టి, తానూ భోజనం చేసి, సుఖంగా కూర్చొని విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న వేళ।
Verse 261
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत व्रीहिद्रीणिकपर्वमें मुदूगल-देवदूत- संवादविषयक दो सौ इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వములో వ్రీహిద్రీణికపర్వాంతర్గతంగా ముద్గల-దేవదూత సంభాషణవిషయక రెండు వందల అరవై ఒకటవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 262
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि दुर्वासउपाख्याने द्विषष्ट्यधिकद्धिशततमो<5ध्याय:
ఇతి శ్రీమహాభారత వనపర్వములో ద్రౌపదీహరణపర్వమునందలి దుర్వాసోపాఖ్యానములో రెండు వందల అరవై రెండవ అధ్యాయం।
Frequently Asked Questions
The chapter stages the conflict between coercive abduction and protective duty: Jatāyu intervenes despite likely defeat, illustrating that dharmic action may require accepting personal loss to oppose unlawful force.
Ethical resolve must be paired with practical means: honoring allies (through gratitude and rites) and converting encounters into information and alliances are presented as disciplined steps toward restoring order.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; its meta-function is structural—linking moral exemplarity (Jatāyu) to actionable guidance (Kabandha/Viśvāvasu) that redirects the protagonists toward alliance-based problem-solving.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.