Shloka 53
Kubera’s Fivefold Nīti and Protection of the Pāṇḍavas (वैश्रवणोपदेशः)
कोकिलै: कलविड्कैश्न हारितैर्जीवजीविकै: । प्रियकैश्ातकैश्वैव तथान्यैरविविधै: खगै:,इन वृक्षोंपर निवास करनेवाले चकोर, मोर, भूृंगराज, तोते, कोयल, कलविंक (गौरैया- चिड़िया), हारीत (हारिल), चकवा, प्रियक, चातक तथा दूसरे नाना प्रकारके पक्षी, श्रवणसुखद मधुर शब्द बोल रहे थे। वहाँ चारों ओर जलचर जन्तुओंसे भरे हुए मनोहर सरोवर दृष्टिगोचर होते थे। जिनमें कुमुद, पुण्डरीक, कोकनद, उत्पल, कह्लार और कमल सब ओर व्याप्त थे। कादम्ब, चक्रवाक, कुरर, जलकुक्कुट, कारण्डव, प्लव, हंस, बक, मदगु तथा अन्य कितने ही जलचर पक्षी कमलोंके मकरन्दका पान करके मदसे मतवाले और हर्षसे मुग्ध हुए उन सरोवरोंमें सब ओर फैले थे
kokilaiḥ kalaviṅkaiś ca hāritair jīvajīvikaiḥ | priyakaiś cātakaiś caiva tathānyair vividhaiḥ khagaiḥ ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ కోకిలలు, కలవింకలు, హారిత పక్షులు, జీవజీవిక పక్షులు, ప్రియకలు, చాతకలు మరియు ఇతర నానావిధ ఖగములు ఉండెను; అవి వృక్షాలలో నివసిస్తూ మధురమైన, చెవులకు హాయినిచ్చే ధ్వనులతో ఆ ప్రదేశాన్ని నింపెను।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse primarily offers a serene nature-description rather than a direct moral injunction. Indirectly, it frames the forest as a space of quiet order and harmony—an ethical contrast to human conflict—suggesting that attentiveness to the natural world can steady the mind during exile and hardship.
Vaiśampāyana describes the forest environment: many species of birds inhabit the trees and produce sweet, pleasing sounds. The passage functions as scene-setting in the Vana Parva, emphasizing the richness and calm of the wilderness surrounding the protagonists’ journey/exile.