Previous Verse
Next Verse

Shloka 55

Kirmīra-rākṣasa-saṃgamaḥ (Encounter and Slaying of Kirmīra) | किर्मीरेण सह भीमसेनसमागमः

द्यौश्न ते शिरसा व्याप्ता पद्धयां च पृथिवी प्रभो । जठरं त इमे लोका: पुरुषोडसि सनातन:,प्रभो! स्वर्गलोेक आपके मस्तकसे और पृथ्वी आपके चरणोंसे व्याप्त है। ये सब लोक आपके उदरस्वरूप हैं। आप सनातन पुरुष हैं

dyauḥ te śirasā vyāptā padbhyāṃ ca pṛthivī prabho | jaṭharaṃ te ime lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ ||

వైశంపాయనుడు పలికెను— ప్రభూ! స్వర్గం మీ శిరస్సుతో, భూమి మీ పాదాలతో వ్యాపించియున్నది. ఈ సమస్త లోకాలు మీ ఉదరస్వరూపమే. మీరు సనాతన పురుషుడు.

द्यौःheaven/sky
द्यौः:
Karta
TypeNoun
Rootद्यौ (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
तेyour
ते:
Sambandha
TypePronoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
शिरसाby/with (your) head
शिरसा:
Karana
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Instrumental, Singular
व्याप्ताpervaded/filled
व्याप्ता:
TypeAdjective
Rootव्याप् (धातु) → व्याप्त (क्त, कृदन्त)
FormFeminine, Nominative, Singular
पादाभ्याम्by/with (your) two feet
पादाभ्याम्:
Karana
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental, Dual
and
:
TypeIndeclinable
Root
पृथिवीearth
पृथिवी:
Karta
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative, Singular
प्रभोO Lord
प्रभो:
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative, Singular
जठरम्belly/abdomen
जठरम्:
Karta
TypeNoun
Rootजठर (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Singular
तेyour
ते:
Sambandha
TypePronoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
इमेthese
इमे:
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
लोकाःworlds/realms
लोकाः:
Karta
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Plural
पुरुषःPerson (Supreme Being)
पुरुषः:
Karta
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
उदसिin the belly/within (you)
उदसि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootउद् (प्रातिपदिक) / उदर (पाठान्तर-संभव)
FormNeuter, Locative, Singular
सनातनःeternal
सनातनः:
TypeAdjective
Rootसनातन (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रभोO Lord
प्रभो:
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
D
dyauḥ (heaven)
P
pṛthivī (earth)
L
lokāḥ (worlds)
S
sanātana puruṣa (eternal cosmic Person)

Educational Q&A

The verse teaches a vision of the divine as the all-pervading cosmic Person: heaven, earth, and all worlds are contained within Him. Ethically, it supports dharma by encouraging humility, reverence, and responsibility—since harming beings or violating order is, in effect, acting against the very body of the cosmic reality.

Vaiśampāyana narrates a hymn-like description addressed to a supreme Lord, portraying Him in cosmic dimensions—head as heaven, feet as earth, and the worlds as His belly—thereby elevating the scene into a moment of theological recognition and praise.