Shloka 35
Chapter 49: Sañjaya’s Enumeration of the Pāṇḍava Coalition (पाण्डवसैन्यसमागम-वर्णनम्)
पाञ्चालस्य सुता जज्ञे दैवाच्च स पुन: पुमान् स्त्रीपुंसो: पुरुषव्याप्र य: स वेद गुणागुणान्,भरतश्रेष्ठ! पूर्वकालमें काशिराजकी जिस सती-साध्वी कन्या अम्बाने भीष्मजीके वधकी इच्छासे घोर तपस्या की थी, वही मृत्युके पश्चात् पांचालराज द्रुपदकी पुत्री होकर उत्पन्न हुई, परंतु दैववश वह फिर पुरुष हो गयी। वह वीर पांचालकुमार स्त्री और पुरुष दोनों शरीरोंके गुण और अवगुणको जानता है
sañjaya uvāca | pāñcālasya sutā jajñe daivācca sa punaḥ pumān | strīpuṃsoḥ puruṣavyāpta yaḥ sa veda guṇāguṇān ||
సంజయుడు అన్నాడు—పాంచాలలో ఒక కుమార్తె జన్మించింది; కాని దైవయోగవశాత్తు అదే వ్యక్తి మళ్లీ పురుషుడయ్యాడు. స్త్రీ-పురుష స్థితులను రెండింటినీ అనుభవించిన ఆ యోధుడు రెండింటి గుణదోషాలను తెలుసుకున్నాడు. అతడే భీష్మవధం కోసం ఘోర తపస్సు చేసిన అంబ; మరణానంతరం ద్రుపదుని సంతానంగా పుట్టి, తరువాత పురుషరూపం పొందాడు.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how past intentions and actions (a vowed resolve) can persist across lives and, through fate, find an appropriate means to bear fruit. It also frames experiential knowledge—having lived both female and male conditions—as a basis for understanding the relative strengths and limitations of embodied roles, underscoring Mahabharata’s theme that destiny and moral causality operate through complex human circumstances.
Sanjaya explains to Dhritarashtra that the person born as Drupada’s daughter later became male by fate. This points to Amba’s earlier austerities aimed at Bhishma’s death and identifies her rebirth as the Panchala heir (commonly known as Shikhandi), whose presence becomes crucial in the chain of events leading toward Bhishma’s fall.