Shloka 3
Udyoga-parva Adhyāya 27 — Saṃjaya’s Counsel on Dharma, Desire, and the Non-Perishing of Karma
एवं तथैवापदि लिड्रमेतद् धर्माधर्मो नित्यवृत्ती भजेताम् । आट्यं लिड्रं यस्य तस्य प्रमाण- मापद्धर्म संजय तं निबोध,इस प्रकार जो यह विभिन्न वर्णॉका अपना-अपना लक्षण (लिंग) (जैसे ब्राह्मणके लिये अध्ययनाध्यापन आदि, क्षत्रियके लिये शौर्य आदि तथा वैश्यके लिये कृषि आदि) है, वह ठीक उसी प्रकार उस-उस वर्णके लिये धर्मरूप है और वही दूसरे वर्णके लिये अधर्मरूप है। इस प्रकार यद्यपि धर्म और अधर्म सदा सुनिश्चितरूपसे रहते हैं तथापि आपत्तिकालमें वे दूसरे वर्णके लक्षणको भी अपना लेते हैं। प्रथम वर्ण ब्राह्मणका जो विशेष लक्षण (याजन और अध्यापन आदि) है, वह उसीके लिये प्रमाणभूत है (क्षत्रिय आदिको आपत्तिकालमें भी याजन और अध्यापन आदिका आश्रय नहीं लेना चाहिये)। संजय! आपद्धर्मका क्या स्वरूप है, उसे तुम (शास्त्रके वचनोंद्वारा) जानो
evaṃ tathaivāpadi liṅgam etad dharmādharmau nityavṛttī bhajetām | āryaṃ liṅgaṃ yasya tasya pramāṇam āpaddharmaṃ saṃjaya taṃ nibodha ||
యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు— ఆపదకాలంలో కూడా వర్ణాల ఈ లక్షణాలే పనిచేస్తాయి; ఒక వర్ణానికి ధర్మమైనది మరొక వర్ణానికి అధర్మమవుతుంది. ధర్మాధర్మాలు సాధారణంగా తమ తమ పరిధుల్లో స్థిరంగా ఉన్నా, విపత్తులో అవి ఇతర వర్ణలక్షణాలను ధరించినట్లుగా కనిపించవచ్చు. అయినా, తన స్వస్థానానికి చెందిన నిర్వచక లక్షణమే అతనికి నిజమైన ప్రమాణం. కాబట్టి, సంజయా, శాస్త్రప్రామాణ్యంతో ‘ఆపద్ధర్మం’—సంకటకాల కర్తవ్యధర్మం—ఏమిటో యథార్థంగా గ్రహించు.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Dharma is normally defined by stable role-based standards, but in emergencies (āpada) conduct can appear to shift; still, one’s own defining duty remains the primary measure, and ‘āpaddharma’ must be understood through authoritative guidance rather than convenience.
In the Udyoga Parva’s deliberative context, Yudhiṣṭhira addresses Saṃjaya and reflects on how moral duty is judged—especially under crisis—distinguishing ordinary varṇa-marks from emergency ethics and urging a principled understanding of āpaddharma.