Adhyaya 4
Svargārohaṇa-parva, Adhyāya 4 — Yudhiṣṭhira’s Vision of the Celestial Assembly (Recognition and Explanation)
Upa-parva: Svargārohaṇa (Heaven-Ascent Episode) — Recognition of the Transfigured Kin
Vaiśaṃpāyana reports that Yudhiṣṭhira proceeds, honored by devas with ṛṣis and Maruts, to the place where eminent Kurus are present (1). He beholds Govinda (Kṛṣṇa) in a brāhma-like form, recognizable by resemblance to the known deity (2), radiant and attended by personified divine weapons such as the cakra; Arjuna (Phalguna) is depicted as reverentially attending him (3). In other regions Yudhiṣṭhira sees Karṇa, foremost among weapon-bearers, associated with the twelve Ādityas (4); Bhīmasena encircled by the Marut hosts (5); and Nakula and Sahadeva shining in the station of the Aśvins (6). He also sees Draupadī adorned with lotus-garlands, standing in a solar brilliance (7). When Yudhiṣṭhira wishes to question her, Indra explains that she is Śrī in Draupadī-form, who entered human life for his sake, described as non-womb-born and auspicious (8–9), and further notes her creation by Śūlapāṇi (10). Indra identifies Draupadī’s five sons as gandharvas of fire-like splendor (11), points out Dhṛtarāṣṭra as a gandharva-king and an elder kin (12), and clarifies Karṇa as Yudhiṣṭhira’s elder brother, the Sun’s son (13). He then gestures to further assemblies: Vṛṣṇi–Andhaka heroes (including Sātyaki) among divine groups (14), Abhimanyu with Soma (15), Pāṇḍu with Kuntī and Mādrī arriving by vimāna (16), Bhīṣma with the Vasus and Droṇa near Bṛhaspati (17), and other kings and warriors moving with gandharvas, yakṣas, and puṇyajanas; some attain guhyaka destinies through meritorious speech, thought, and action (18–19).
Chapter Arc: देव, ऋषि और मरुद्गणों के मुख से अपनी स्तुति सुनते हुए युधिष्ठिर दिव्य लोक में आगे बढ़ते हैं—जहाँ पृथ्वी के सारे शोक का उत्तर स्वर्ग के दृश्य देने वाले हैं। → स्वर्ग के तेज से दीप्त, दिव्यास्त्रों से युक्त और देवोपम रूपों में अपने प्रियजनों को क्रमशः देखते हुए भी युधिष्ठिर के भीतर प्रश्न उठता है—क्या यह वही सत्य है जिसे उन्होंने पृथ्वी पर दुःख, अपमान और युद्ध के बीच जिया था? → युधिष्ठिर दिव्य रूपों में अपने बंधुओं और सहचरों का साक्षात् दर्शन करते हैं—भीम, द्रौपदी, सात्यकि आदि वृष्णि-अन्धक वीर, चन्द्र-सम द्युति वाले अभिमन्यु, और अंततः अग्नितुल्य तेज से प्रकाशित बड़े भाई कर्ण का भी—जिससे उनके मन में बंधुत्व, न्याय और नियति का चरम बोध एक साथ उमड़ पड़ता है। → स्वर्ग में पुण्यकर्मों के फलस्वरूप प्राप्त विविध गतियों (देव-गति, गन्धर्व-यक्ष-पुण्यजन संगति, गुह्यक-गति आदि) का संकेत मिलता है; युधिष्ठिर को यह प्रत्यक्ष होने लगता है कि पृथ्वी पर जिन संबंधों को कलंक, भ्रम या शाप ने ढका था, वे यहाँ अपने सत्य रूप में प्रकाशित हैं। → युधिष्ठिर के सामने स्वर्गीय व्यवस्था का यह उजला चित्र उनके शेष संशयों को पूरी तरह शांत करेगा या किसी नए नैतिक प्रश्न को जन्म देगा—यह आगे के प्रसंग पर टिकता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अकाल चतुथों5 ध्याय: युधिष्ठटिरका दिव्यलोकमें श्रीकृष्ण, अर्जुन आदिका दर्शन करना वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्छिरो राजा देवै: सर्षिमरुद्गणै: । स्तूयमानो ययौ तत्र यत्र ते कुरुपुड्रवा:
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—అప్పుడు రాజు యుధిష్ఠిరుడు దేవతలు, ఋషులు, మరుద్గణాలచే స్తుతింపబడుతూ, కురువీరశ్రేష్ఠులు ఉన్న ఆ స్థలానికి వెళ్లాడు।
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर देवताओं, ऋषियों और मरुद्गणोंके मुँहसे अपनी प्रशंसा सुनते हुए राजा युधिष्ठिर क्रमश: उस स्थानपर जा पहुँचे जहाँ वे कुरुश्रेष्ठ भीमसेन और अर्जुन आदि विराजमान थे ।।
వైశంపాయనుడు అన్నాడు—ఓ జనమేజయా! అనంతరం దేవతలు, ఋషులు, మరుద్గణాల నోట తన స్తుతిని వింటూ రాజు యుధిష్ఠిరుడు క్రమంగా ఆ స్థలానికి చేరాడు; అక్కడ కురుశ్రేష్ఠులు భీమసేనుడు, అర్జునుడు మొదలైనవారు వైభవంగా ఆసీనులై ఉన్నారు. అక్కడ అతడు గోవిందుని బ్రాహ్మరూపంతో యుక్తుడిగా చూశాడు; ముందుగా చూసిన సాదృశ్యంతోనే ఆయనను గుర్తించాడు।
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्याभारत स्वर्गायेहरणपर्वमें युधिष्ठिरका देहत्यागविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
ఆయన తన దివ్య స్వరూప కాంతితో ప్రకాశించాడు. ఆయన సమీపంలో చక్రం మొదలైన భయంకరమైన దివ్యాస్త్రాలు పురుషవిగ్రహం ధరించి, సేవలో నిలిచినట్లుగా ఉన్నవి।
Verse 4
उपास्यमानं वीरेण फाल्गुनेन सुवर्चसा । तथास्वरूपं कौन्तेयो ददर्श मधुसूदनम,अत्यन्त तेजस्वी वीरवर अर्जुन भगवानकी आराधनामें लगे हुए हैं। कुन्तीकुमार युधिष्ठिरने भगवान् मधुसूदनका उसी स्वरूपमें दर्शन किया इति श्रीमहाभारते स्वर्गारोहणपर्वणि द्रौपद्यादिस्वस्वस्थानगमने चतुर्थो5ध्याय: ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ప్రకాశవంతుడైన వీరుడు ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) మధుసూదనుని ఆరాధనలో నిమగ్నుడై ఉండగా, కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు ఆయనను అదే రూపంలో దర్శించాడు.
Verse 5
तावुभौ पुरुषव्याप्रौ समुद्री क्ष्य युधिष्ठिरम् । यथावत् प्रतिपेदाते पूजया देवपूजिती,पुरुषसिंह अर्जुन और श्रीकृष्ण देवताओंद्वारा पूजित थे। इन दोनोंने युधिष्ठिरको उपस्थित देख उनका यथावत् सम्मान किया
వైశంపాయనుడు పలికెను—దేవతలచేత కూడా పూజింపబడే ఆ ఇద్దరు పురుషవ్యాఘ్రులు, అర్జునుడు మరియు శ్రీకృష్ణుడు, యుధిష్ఠిరుడు అక్కడ ఉన్నాడని చూసి, విధివిధానంగా సమీపించి తగిన గౌరవం చేశారు.
Verse 6
अपरस्मिन्नथोद्देशे कर्ण शस्त्रभृतां वरम् द्वादशादित्यसहितं ददर्श कुरुनन्दन:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆపై మరొక దిశను చూచిన కురునందనుడు యుధిష్ఠిరుడు, శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన కర్ణుని, ద్వాదశ ఆదిత్యులతో కూడి తేజోమయంగా విరాజిల్లుచున్నవాడిగా దర్శించాడు.
Verse 7
अथापरमस्मिन्नुद्देशे मरुद्गणवृतं विभुम् । भीमसेनमथापश्यत् तेनैव वपुषान्वितम्
ఆపై మరొక ప్రాంతంలో ఆయన, మరుత్గణాలతో చుట్టుముట్టబడి, మునుపటివలెనే అదే దేహరూపాన్ని ధరించిన విభువైన భీమసేనుని చూచాడు.
Verse 8
वायोर्मूर्तिमतः पाश्वें दिव्यमूर्तिसमन्वितम् । श्रिया परमया युक्त सिद्धिं परमिकां गतम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు వారు, దివ్యమూర్తితో యుక్తుడైన భీమసేనుని, మూర్తిమంతుడుగా ప్రత్యక్షమైన వాయుదేవుని పక్కన ఆసీనుడై ఉన్నవాడిగా చూచారు; అతడు పరమశ్రీతో ప్రకాశిస్తూ పరమసిద్ధిని పొందినవాడు.
Verse 9
अश्रिनोस्तु तथा स्थाने दीप्यमानौ स्वतेजसा । नकुलं सहदेवं च ददर्श कुरुनन्दन:,कुरुनन्दन युधिष्ठिरने नकुल और सहदेवको अभश्विनीकुमारोंके स्थानमें विराजमान देखा जो अपने तेजसे उद्दीप्त हो रहे थे
అప్పుడు అశ్వినీకుమారుల స్థానంలో, స్వతేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ ఉన్న నకులుడు, సహదేవుడును కురునందనుడు యుధిష్ఠిరుడు దర్శించాడు.
Verse 10
तथा ददर्श पाज्चालीं कमलोत्पलमालिनीम् | वपुषा स्वर्गमाक्रम्य तिष्ठन्तीमर्कवर्चसम्
ఆపై కమల-ఉత్పల మాలలతో అలంకృతమైన పాంచాలకుమారి ద్రౌపదిని ఆయన చూచాడు; ఆమె తన దివ్య తేజస్సుతో స్వర్గలోకాన్ని ఆవరించి, సూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తూ నిలిచింది.
Verse 11
अखिल सहसा राजा प्रष्टमैच्छद् युधिष्ठिर: । ततो<स्य भगवानिन्द्र: कथयामास देवराट्
రాజైన యుధిష్ఠిరుడు అకస్మాత్తుగా అన్నిటినీ పూర్తిగా ప్రశ్నించాలనుకున్నాడు; అప్పుడు దేవరాజు భగవాన్ ఇంద్రుడు స్వయంగా అతనికి అన్నీ వివరించసాగాడు.
Verse 12
श्रीरेषा द्रौपदीरूपा त्वदर्थे मानुषं गता । अयोनिजा लोककान्ता पुण्यगन्धा युधिछ्टिर
ఓ యుధిష్ఠిరా! ఈ శ్రీదేవియే ద్రౌపది రూపం ధరించి నీ కోసమే మానవలోకానికి వచ్చింది. ఆమె అయోనిజ, లోకప్రియా, పుణ్యసుగంధంతో పరిమళించే మంగళశక్తి యొక్క ప్రత్యక్ష స్వరూపం.
Verse 13
'युधिष्ठिर! ये जो लोककमनीय विग्रहसे युक्त पवित्र गन्धवाली देवी दिखायी दे रही हैं, साक्षात् भगवती लक्ष्मी हैं। ये ही तुम्हारे लिये मनुष्यलोकमें जाकर अयोनिसम्भूता द्रौपदीके रूपमें अवतीर्ण हुई थीं ।।
యుధిష్ఠిరా! నీవు చూస్తున్న ఈ దేవి—లోకమోహకమైన రూపంతో, పవిత్ర సుగంధంతో పరిమళించే—సాక్షాత్తు భగవతి లక్ష్మీ. నీ కోసమే ఆమె మానవలోకానికి వచ్చి, అయోనిజగా ద్రౌపది రూపంలో అవతరించింది. మీ సహచర్యార్థం శూలపాణి శివుడు ఆమెను నిర్మించాడు; ద్రుపద వంశంలో జన్మించి, మీ క్షేమానికి ఆధారమైంది.
Verse 14
“स्वयं भगवान् शंकरने तुमलोगोंकी प्रसन्नताके लिये इन्हें प्रकट किया था और ये ही द्रपदके कुलमें जन्म धारणकर तुम सब भाइयोंके द्वारा अनुगृहीत हुई थीं ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజా! అగ్నివలె ప్రకాశించే, మహాభాగ్యశాలులైన ఈ ఐదు గంధర్వులే నిజముగా ద్రౌపదీ పుత్రులు—మీ వీర్యమునుండి జన్మించినవారు, అపార బలపరాక్రమములు కలవారు।
Verse 15
पश्य गन्धर्वराजानं धृतराष्ट्र मनीषिणम् । एनं च त्वं विजानीहि भ्रातरं पूर्वजं पितु:,“इन मनीषी गन्धर्वराज धृतराष्ट्रका दर्शन करो और इन्हींको अपने पिताका बड़ा भाई समझो
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ ధృతరాష్ట్రా! ఈ మునిశీల గంధర్వరాజును దర్శించుము; ఇతనిని నీ తండ్రికి జ్యేష్ఠ భ్రాతగా గుర్తించుము।
Verse 16
अयं ते पूर्वजो भ्राता कौन्तेय: पावकद्युति: । सूतपुत्राग्रज: श्रेष्ठो राधेय इति विश्रुत:
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ కౌంతేయా! ఇతడు నీ జ్యేష్ఠ భ్రాత; అగ్నివలె ద్యుతిమంతుడు. సూతపుత్రులలో అగ్రజుడూ శ్రేష్ఠుడూ; ‘రాధేయ’ అని ప్రసిద్ధుడు।
Verse 17
साध्यानामथ देवानां विश्वेषां मरुतामपि,'राजेन्द्र! उधर वृष्णि और अन्धककुलके सात्यकि आदि वीर महारथियों और महान् बलशाली भोजोंको देखो। वे साध्यों, विश्वेदेवों तथा मरुदगणोंमें विराजमान हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజేంద్రా! అటు వృష్ణి-అంధక వంశజులైన సాత్యకి మొదలైన వీర మహారథులను, మహాబలశాలులైన భోజులను చూడు; వారు సాధ్యులు, విశ్వేదేవులు, మరుత్గణముల మధ్య ప్రకాశిస్తున్నారు।
Verse 18
गणेषु पश्य राजेन्द्र वृष्ण्यन्धकमहारथान् । सात्यकिप्रमुखान् वीरान् भोजांश्वैव महाबलान्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ రాజేంద్రా! గణముల మధ్య వృష్ణి-అంధక వంశ మహారథులను చూడు—సాత్యకి-ప్రధానులైన ఆ వీరులను, అలాగే మహాబలశాలులైన భోజులను కూడా।
Verse 19
सोमेन सहितं पश्य सौभद्रमपराजितम् । अभिमन्युं महेष्वासं निशाकरसमद्युतिम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—సోమునితో కలిసి కూర్చున్న సుభద్రాపుత్రుడు, అపరాజిత మహాధనుర్ధరుడు అభిమన్యువును చూడు; అతని కాంతి నిశాకరుని సమానము.
Verse 20
एष पाण्डु्महेष्वास: कुन्त्या माद्रया च संगत: । विमानेन सदाभ्येति पिता तव ममान्तिकम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఇతడు మహాధనుర్ధరుడు పాండువు; కుంతీ, మాద్రీలతో కూడి ఉన్నాడు. నీ తండ్రి పాండువు దివ్య విమానమున ఎప్పుడూ నా సమీపమునకు వచ్చుచుండును.
Verse 21
वसुभि: सहित पश्य भीष्मं शान्तनवं नृपम् । द्रोणं बृहस्पते: पार्श्वे गुरुमेने निशामय
వైశంపాయనుడు పలికెను—వసువులతో కలిసి విరాజిల్లుచున్న శాంతనుపుత్రుడు రాజు భీష్ముని చూడు. అలాగే బృహస్పతి పక్కన నిలిచిన ద్రోణాచార్యుని చూడు—ఆ పూజ్య గురువును సావధానంగా దర్శించు.
Verse 22
एते चान्ये महीपाला योधास्तव च पाण्डव । गन्धर्वसहिता यान्ति यक्षपुण्यजनैस्तथा,'पाण्डुनन्दन! ये तुम्हारे पक्षके दूसरे भूपाल योद्धा गन्धर्वों, यक्षों तथा पुण्यजनोंके साथ जा रहे हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ పాండవా, నీ పక్షమున ఉన్న ఈ ఇతర రాజులు, యోధులును గంధర్వులతో కలిసి, అలాగే యక్షులు మరియు పుణ్యజనులతో కూడి ముందుకు సాగుచున్నారు.
Verse 23
गुहाकानां गतिं चापि केचित् प्राप्ता नराधिपा: । त्यक्त्वा देहं जितः स्वर्ग: पुण्यवाग्बुद्धिकर्मभि:
వైశంపాయనుడు పలికెను—కొంతమంది నరాధిపతులు గుహ్యకుల గతి కూడా పొందిరి. యుద్ధమున దేహమును విడిచి, పవిత్ర వాక్కు, బుద్ధి, కర్మల బలముతో వారు స్వర్గలోకమును జయించిరి.
Verse 163
“ये रहे तुम्हारे बड़े भाई कुन्तीकुमार कर्ण जो अग्नितुल्य तेजसे प्रकाशित हो रहे हैं। ये ही सूतपुत्रोंके श्रेष्ठ अग्रज थे और ये ही राधापुत्रके नामसे विख्यात हुए थे ।।
వైశంపాయనుడు పలికెను—చూడుము, నీ జ్యేష్ఠ భ్రాత కుంతీపుత్రుడు కర్ణుడు, అగ్నితుల్య తేజస్సుతో ప్రకాశించుచున్నాడు. ఇతడు సూతపుత్రులలో శ్రేష్ఠ అగ్రజుడు; ‘రాధేయుడు’ అను నామముతో ప్రసిద్ధుడు. ఆ పురుషర్షభుని చూడు—ఆదిత్యుల సహచర్యముతో గమించుచున్నాడు. ఆ పురుషప్రవర కర్ణుని దర్శించుము; సౌర దేవతలతో కలిసి అతడు ప్రయాణించుచున్నాడు.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to correctly interpret transfigured appearances in heaven—why familiar persons are seen in unexpected forms and grouped with specific divine collectives—requiring authoritative explanation rather than inference from earthly narrative alone.
The chapter teaches that epic identity is multi-layered (human role and cosmic affiliation) and that karmic outcomes operate within a structured celestial taxonomy; therefore, ethical evaluation must account for intention, function, and divine order, not only visible historical outcomes.
No explicit phalaśruti formula appears in this unit; its meta-function is inferential—positioning Indra’s clarifications as a closing interpretive key for the epic’s moral accounting and the reader’s understanding of posthumous destinies.