Shloka 16
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
यथा यथा न सीदेरंस्तथा कुर्यान्महीपति: । फलं कर्म च सम्प्रेक्ष्य ततः सर्व प्रकल्पयेत्,युधिष्ठिर! महाराजको चाहिये कि वह लोगोंकी हैसियतके अनुसार भारी और हलका कर लगावे। भूपालको उतना ही कर लेना चाहिये, जितनेसे प्रजा संकटमें न पड़ जाय। उनका कार्य और लाभ देखकर ही सब कुछ करना चाहिये
yathā yathā na sīderan tathā kuryān mahīpatiḥ | phalaṁ karma ca samprekṣya tataḥ sarvaṁ prakalpayet, yudhiṣṭhira |
రాజు ప్రజలు ఏ విధంగానూ కుంగిపోకుండా ఉండేలా వ్యవస్థ చేయాలి. ఫలితాన్ని మరియు కర్తవ్యాన్ని రెండింటినీ జాగ్రత్తగా పరిశీలించి, ఆపై సమస్తాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి, ఓ యుధిష్ఠిరా.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must govern with measured policies—especially in matters like revenue—so that the people are not driven into hardship. Decisions should be made only after weighing both the expected benefit (phala) and the practical burden of the action (karma).
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising King Yudhiṣṭhira on righteous governance, emphasizing careful, welfare-oriented administration and prudent assessment before implementing policies.