Shloka 29
Chapter 78: Royal Responsibility for Wealth, Social Order, and the Protection of Dvijas
Kekaya Exemplum
राक्षस उवाच (नारीणां व्यभिचाराच्च अन्यायाच्च महीक्षिताम् । विप्राणां कर्मदोषाच्च प्रजानां जायते भयम् ।। राक्षसने कहा--स्त्रियोंके व्यभिचारसे, राजाओंके अन्यायसे तथा ब्राह्मणोंके कर्मदोषसे प्रजाको भय प्राप्त होता है ।। अवृष्टिमरिको रोग: सतत क्षुद्धयानि च । विग्रहश्चन सदा तस्मिन् देशे भवति दारुण: ।। जिस देशमें उक्त दोष होते हैं, वहाँ वर्षा नहीं होती। महामारी फैल जाती है, सदा भूखका भय बना रहता है और बड़ा भयानक संग्राम छिड़ जाता है ।। यक्षरक्ष:पिशाचेभ्यो नासुरेभ्य:ः कथउ्चन । भयमुत्पद्यते तत्र यत्र विप्रा: सुसंयता: ।।) जहाँ ब्राह्मण संयमपूर्ण जीवन बिता रहे हों वहाँ यक्ष, राक्षस, पिशाच तथा असुरोंसे किसी प्रकार भय नहीं प्राप्त होता ।। यस्मात् सर्वास्ववस्थासु धर्ममेवान्ववेक्षसे । तस्मात् प्राप्रुहि कैकेय गृहं स्वस्ति व्रजाम्पहम्,केकयनरेश! तुम सभी अवस्थाओंमें धर्मपर ही दृष्टि रखते हो, इसलिये कुशलपूर्वक घरको जाओ। तुम्हारा कल्याण हो। मैं अब जाता हूँ
rākṣasa uvāca—
nārīṇāṁ vyabhicārāc ca anyāyāc ca mahīkṣitām |
viprāṇāṁ karmadoṣāc ca prajānāṁ jāyate bhayam ||
avṛṣṭi-mariko rogaḥ satataṁ kṣud-bhayāni ca |
vigrahaś ca na sadā tasmin deśe bhavati dāruṇaḥ ||
yakṣa-rakṣaḥ-piśācebhyo nāsurebhyaḥ kathaṁcana |
bhayam utpadyate tatra yatra viprāḥ susaṁyatāḥ ||
yasmāt sarvāsv avasthāsu dharmam evānvavekṣase |
tasmāt prāpruhi kaikeya gṛhaṁ svasti vrajāmy aham ||
రాక్షసుడు అన్నాడు— స్త్రీల వ్యభిచారం వల్ల, రాజుల అన్యాయం వల్ల, బ్రాహ్మణుల కర్మదోషం వల్ల ప్రజలకు భయం కలుగుతుంది. అటువంటి దోషాలు ఉన్న దేశంలో వర్షం కురవదు; మహమ్మారి వ్యాపిస్తుంది; ఎల్లప్పుడూ క్షామభయం ఉంటుంది; మళ్లీ మళ్లీ ఘోర సంగ్రామం చెలరేగుతుంది. కానీ బ్రాహ్మణులు సంయమంతో జీవించే చోట యక్షులు, రాక్షసులు, పిశాచులు, అసురులు— ఎవరి వల్లనూ భయం పుట్టదు. నీవు అన్ని పరిస్థితుల్లోనూ ధర్మాన్నే దృష్టిలో ఉంచుతావు గనుక, ఓ కైకేయ రాజా, క్షేమంగా గృహానికి వెళ్లు— నీకు మంగళం కలుగుగాక. నేను ఇప్పుడు వెళ్తున్నాను.
राक्षस उवाच
Educational Q&A
Collective security is tied to moral order: sexual misconduct, unjust rule, and corrupted religious-ethical practice generate social fear and calamities (drought, disease, hunger, conflict), while disciplined, self-restrained Brahmins are portrayed as a stabilizing force that removes even supernatural threats.
A Rākṣasa addresses the Kaikeya king, explaining why a realm becomes afflicted by disasters and fear, contrasting it with a land protected by the self-restraint of Brahmins, and then blesses the king—praising his steadfast attention to dharma—and takes leave.