Shloka 23
अध्याय ५७ — राज्ञः नित्यप्रयत्नः, रक्षा-प्रधानता, तथा त्याग-नीतिः
Chapter 57: Constant Royal Vigilance, Primacy of Protection, and Principles of Dismissal
शूरान् भक्तानसंहार्यान् कुले जातानरोगिण: । शिष्टान् शिष्टाभिसम्बन्धान्मानिनो$नवमानिन:,जो शूरवीर एवं भक्त हों, जिन्हें विपक्षी फोड़ न सकें, जो कुलीन, नीरोग एवं शिष्ट हों तथा शिष्ट पुरुषोंसे सम्बन्ध रखते हों, जो आत्मसम्मानकी रक्षा करते हुए दूसरोंका कभी अपमान न करते हों, धर्मपरायण, विद्वान, लोकव्यवहारके ज्ञाता और शत्रुओंकी गतिविधिपर दृष्टि रखनेवाले हों, जिनमें साधुता भरी हो तथा जो पर्वतोंके समान अटल रहनेवाले हों, ऐसे लोगोंको ही राजा सदा अपना सहायक बनावे और उन्हें ऐश्वर्यका पुरस्कार दे। उन्हें अपने समान ही सुखभोगकी सुविधा प्रदान करे, केवल राजोचित छत्र धारण करना और सबको आज्ञा प्रदान करना--इन दो बातोंमें ही वह उन सहायकोंकी अपेक्षा अधिक रहे
bhīṣma uvāca |
śūrān bhaktān asaṃhāryān kule jātān aroginaḥ |
śiṣṭān śiṣṭābhisambandhān mānino ’navamāninaḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—రాజు ఎల్లప్పుడూ సహాయకులుగా ఎంచుకోవలసినవారు: శూరులు, భక్తులు, శత్రువులు చీల్చలేనివారు; సుకులజాతులు, నిరోగులు, శిష్టులు, శిష్టజనసంబంధులు; ఆత్మగౌరవం కలిగి ఇతరులను ఎప్పుడూ అవమానించనివారు. వారు ధర్మనిష్ఠులు, విద్యావంతులు, లోకవ్యవహార నిపుణులు, శత్రు చలనాలను గమనించేవారు, అంతఃకరణంలో సాధుత్వం కలవారు, పర్వతాలవలె అచలులు. అటువంటి వారిని రాజు ఐశ్వర్యంతో పురస్కరించి, భోగసౌఖ్యాలలో తనతో సమానంగా ఉంచాలి. రాజు వారికి మించినది రెండు విషయాలలో మాత్రమే—రాజఛత్రధారణం మరియు ఆజ్ఞాపనాధికారం.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that a king’s strength rests on selecting and honoring aides of proven courage, loyalty, good conduct, learning, and social refinement—men who keep their dignity without humiliating others—and that such helpers should be rewarded almost like the king, with only royal insignia and command marking the king’s higher station.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises Yudhishthira on how a ruler should appoint and treat close assistants: identify virtuous, steadfast supporters and secure their loyalty through respect, prosperity, and near-equal comfort, while maintaining the king’s unique symbols of sovereignty.