Shloka 5
Kurukṣetra-anudarśanam — Rāma-hradāḥ and the Question of Kṣatra Continuity (शान्ति पर्व, अध्याय ४८)
चितासहस्प्रचितं वर्मशस्त्रसमाकुलम् । आपानभूमिं कालस्य तथा भुक्तोज्झितामिव,उस भूमिमें सहस्रों चिताएँ जली थीं, कवच और अस्त्र-शस्त्रोंसे वह स्थान ढका हुआ था। देखनेपर ऐसा जान पड़ता था, मानो वह कालके खान-पानकी भूमि हो और कालने वहाँ खान-पान करके उच्छिष्ट करके छोड़ दिया हो
citāsahasrapracitaṁ varmaśastrasamākulam | āpānabhūmiṁ kālasya tathā bhuktojjhitām iva ||
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ నేలపై వేలాది చితలు మండిపోయి ఉండెను; కవచాలు, ఆయుధాలు, శస్త్రాలతో అది నిండిపోయి ఉండెను. చూడగానే అది కాలుని భోజనభూమిలా—కాలుడు అక్కడ భుజించి భయంకర అవశేషాలను విడిచిపెట్టినట్లుగా అనిపించెను।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse uses stark imagery to teach that war’s glory collapses into ruin under Kāla: weapons and armor become meaningless debris, and mass death turns the earth into a place of consumption for Time. It supports the Śānti-parvan’s ethical turn toward restraint, reflection, and dispassion after violence.
Vaiśampāyana describes a devastated ground covered with countless funeral pyres and littered with armor and weapons. The scene is likened to the dining-ground of Kāla, as if Death has ‘eaten’ there and left the leftovers—an evocative portrayal of the post-battle landscape.