Shloka 90
Atithi-satkāra and the Consolation of Wise Counsel (अतिथिसत्कारः प्रज्ञानवचनस्य च पराश्वासनम्)
कपि शब्दका अर्थ वराह एवं श्रेष्ठ है और वृष कहते हैं धर्मको। मैं धर्म और श्रेष्ठ वराहरूपधारी हूँ; इसलिये प्रजापति कश्यप मुझे “वृषाकपि' कहते हैं ।। नचादिं न मध्यं तथा चैव नान्तं कदाचिद् विदन्ते सुराश्चासुराश्च । अनाद्यो हा[मध्यस्तथा चाप्यनन्तः प्रगीतो5हमीशो विभुलोंकसाक्षी,मैं जगत्का साक्षी और सर्वव्यापी ईश्वर हूँ। देवता तथा असुर भी मेरे आदि, मध्य और अन्तका कभी पता नहीं पाते हैं; इसलिये मैं “अनादि', “अमध्य” और “अनन्त” कहलाता हूँ
kapi-śabdasya arthaḥ varāha evaṃ śreṣṭhaḥ, vṛṣa iti dharmam āhuḥ | ahaṃ dharmaś ca śreṣṭha-varāha-rūpa-dhārī ca; tasmāt prajāpatiḥ kaśyapo māṃ “vṛṣākapi” iti vadati || na cādiṃ na madhyaṃ tathā caiva nāntaṃ kadācid vidanti surāś cāsurāś ca | anādyo ’ham amadhyas tathā cāpy anantaḥ, pragīto ’ham īśo vibhur loka-sākṣī ||
‘కపి’ అనే పదం వరాహమునూ, ‘శ్రేష్ఠుడు’ అనే అర్థాన్నీ సూచిస్తుంది; ‘వృష’ అనగా ధర్మము. నేను ధర్మమును, పరమ వరాహరూపమును ధరించినవాడను; అందువల్ల ప్రజాపతి కశ్యపుడు నన్ను ‘వృషాకపి’ అని పిలుస్తాడు. దేవతలకైనా అసురులకైనా నా ఆది, మధ్య, అంత్యము ఎప్పుడూ తెలియదు; అందుచేత నేను ‘అనాది’, ‘అమధ్య’, ‘అనంత’—సర్వవ్యాపి ప్రభువు, లోకాల సాక్షి—అని ప్రసిద్ధుడను.
तामिन्द्र उवाच गच्छ नहुषस्त्वया वाच्योथ<पूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ
Educational Q&A
The passage teaches that the supreme reality is Dharma itself, assumes forms for cosmic purposes (here, the supreme Boar), and transcends all finite measures—beginning, middle, and end—thus being infinite, all-pervading, and the witness of all worlds.
A divine speaker explains the etymological basis of the epithet “Vṛṣākapi” by linking vṛṣa with Dharma and kapi with the boar/excellence, then asserts divine transcendence: even gods and asuras cannot grasp the deity’s origin, extent, or limit.