Shloka 80
Atithi-satkāra and the Consolation of Wise Counsel (अतिथिसत्कारः प्रज्ञानवचनस्य च पराश्वासनम्)
मया संश्लेषिता भूमिरद्धिव्योम च वायुना । वायुश्न तेजसा सार्ध वैकुण्ठत्वं ततो मम,मैंने भूमिको जलके साथ, आकाशको वायुके साथ और वायुको तेजके साथ संयुक्त किया है। इसलिये (विगता कुण्ठा पंचानां भूतानां मेलने असामर्थ्य यस्य स: विकुण्ठ:, विकुण्ठ एव वैकुण्ठ:--पाँचों भूतोंको मिलानेमें जिनकी शक्ति कभी कुण्ठित नहीं होती, वे भगवान् वैकुण्ठ हैं, इस व्युत्पत्तिके अनुसार) मैं 'वैकुण्ठ” कहलाता हूँ
mayā saṁśleṣitā bhūmir adbhir vyoma ca vāyunā | vāyuś ca tejasā sārdhaṁ vaikuṇṭhatvaṁ tato mama ||
నేను భూమిని జలంతో, ఆకాశాన్ని వాయువుతో, వాయువును తేజస్సుతో కలిపి సంయోజించాను. అందువల్ల—పంచభూతాలను కలపడంలో ఎవరి శక్తి ఎప్పుడూ కుంఠితమవదో—నేను “వైకుంఠ” అని పిలువబడుతాను.
तामिन्द्र उवाच गच्छ नहुषस्त्वया वाच्योथ<पूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ
Educational Q&A
The verse presents divine mastery as the ability to harmonize and integrate the fundamental elements of existence. ‘Vaikuṇṭha’ is explained as one whose power is not hindered (a-kunṭha) in uniting the pañcabhūtas, symbolizing maintenance of cosmic order and the ethical ideal of sustaining harmony rather than disorder.
A speaker identifies himself through an epithet—‘Vaikuṇṭha’—and justifies the name by describing the cosmic act of joining the elements (earth with water, space with wind, wind with fire). The statement functions as a self-revelation grounded in cosmological capability and authority.