Shloka 93
धर्मस्य बहुद्वारत्वम् — Nārada’s Audience with Indra (Śānti-parva 340)
धारयामास देवेशो हस्तैर्यज्ञपतिस्तदा । यज्ञोंके स्वामी उन भगवान् देवेश्वर विष्णुने उस समय अपने हाथोंमें यज्ञवेदी, कमण्डलु, चमकीले मणिरत्न, उपानह, कुशा, मृगचर्म, दण्ड-काष्ठ और प्रज्वलित अग्नि-- ये सब वस्तुएँ ले रखी थीं,(कूृकलासं नृगं चैव मोचयिष्ये ह वै पुन: ।। तत्र पौत्रनिमित्तेन गत्वा वै शोणितं पुरम् | बाणस्य च पुरं गत्वा करिष्ये कदनं महत् ।।) गिरगिटकी योनिमें पड़े हुए राजा नृगका भी उद्धार करूँगा। उसी अवतारमें अपने पौत्र अनिरुद्धके निमित्त बाणासुरकी राजधानी शोणितपुरमें जाकर वहाँकी असुरसेनाका महान् संहार कर डालूँगा ।। महेश्वरमहासेनौ बाणप्रियहितैषिणौ
bhīṣma uvāca | dhārayāmāsa deveśo hastair yajñapatistadā | kūrkalāsaṃ nṛgaṃ caiva mocayiṣye ha vai punaḥ || tatra pautranimittena gatvā vai śoṇitaṃ puram | bāṇasya ca puraṃ gatvā kariṣye kadanaṃ mahat || maheśvaramahāsenau bāṇapriyahitaiṣiṇau ||
భీష్ముడు అన్నాడు— ఆ సమయంలో దేవేశ్వరుడు, యజ్ఞాధిపతి భగవంతుడు తన చేతుల్లో యజ్ఞోపకరణాలను ధరించాడు—యజ్ఞవేది, కమండలము, ప్రకాశించే మణిరత్నాలు, పాదుకలు, కుశగడ్డి, మృగచర్మము, దండకాష్ఠము మరియు ప్రజ్వలిత అగ్ని। మళ్లీ బల్లి యోనిలో పడిపోయిన నృగ రాజును కూడా నేను విమోచిస్తాను. అలాగే అదే అవతారంలో నా మనవడు అనిరుద్ధుని నిమిత్తం బాణాసురుని నగరం శోణితపురానికి వెళ్లి అక్కడి అసురసేనను మహావధతో నాశనం చేస్తాను—బాణునికి ప్రియమైనవారు, హితైషులు అయిన మహేశ్వరుడు మరియు మహాసేన స్కందుడు రక్షకులుగా నిలిచినా సరే।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage frames Viṣṇu as the presiding power behind yajña (ritual order) and as the protector who intervenes to restore dharma: He both liberates the afflicted (Nṛga) and restrains adharma through force when necessary (the destruction at Śoṇitapura), even when opposed by formidable divine allies of the wrongdoer.
Bhīṣma describes the Lord holding ritual/ascetic emblems, then foretells two deeds in a future descent: rescuing King Nṛga from a reptile birth and going to Bāṇāsura’s capital Śoṇitapura for Aniruddha’s sake, where a major battle and slaughter will occur despite Śiva and Skanda supporting Bāṇa.