Shloka 9

Śvetadvīpa-varṇana and Śāstra-pravartana (Śānti Parva 322)

Devanagari script

उपतिष्ठति तिष्ठन्तं गच्छन्तमनुगच्छति । करोति कुर्वत: कर्म च्छायेवानुविधीयते

Transliteration

upatiṣṭhati tiṣṭhantaṃ gacchantam anugacchati | karoti kurvataḥ karma chāyevānuvidhīyate ||

Translation

భీష్ముడు చెప్పెను—కర్మ నీడవలె మనిషిని అనుసరిస్తుంది. అతడు నిలబడితే కర్మ కూడా పక్కనే నిలుస్తుంది; అతడు నడిస్తే కర్మ వెనుకనే నడుస్తుంది; అతడు ఎక్కడికి వెళ్లినా కర్మ కూడా వెంటనే వెళ్తుంది. కర్త ఏది చేసినా, ఆ కర్మ తన ఫలంతో సహా అతనితోనే ఉండి, ఎప్పటికీ విడువదు.

Word by Word

• उपतिष्ठति: approaches, stands near
• उपतिष्ठति: Karta
• Type: Verb
• Root: उप-स्था (धातु: स्था)
• Form: लट्, परस्मैपद, प्रथम, एकवचन

• तिष्ठन्तम्: one who is standing
• तिष्ठन्तम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु: स्था)
• Form: शतृ (वर्तमान कृदन्त), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• गच्छन्तम्: one who is going
• गच्छन्तम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु: गम्)
• Form: शतृ (वर्तमान कृदन्त), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अनुगच्छति: follows
• अनुगच्छति: Karta
• Type: Verb
• Root: अनु-गम् (धातु: गम्)
• Form: लट्, परस्मैपद, प्रथम, एकवचन

• करोति: does, performs
• करोति: Karta
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु: कृ)
• Form: लट्, परस्मैपद, प्रथम, एकवचन

• कुर्वतः: of (one) doing
• कुर्वतः: Adhikarana
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु: कृ)
• Form: शतृ (वर्तमान कृदन्त), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (प्रयोगे), षष्ठी, एकवचन

• कर्म: deed, action
• कर्म: Karma
• Type: Noun
• Root: कर्मन्
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• छायया: by/like a shadow
• छायया: Karana
• Type: Noun
• Root: छाया
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• इव: like, as
• Type: Indeclinable
• Root: इव

• अनुविधीयते: is followed/attends after
• अनुविधीयते: Karta
• Type: Verb
• Root: अनु-वि-धा (धातु: धा)
• Form: लट्, आत्मनेपद, प्रथम, एकवचन, कर्मणि (passive)

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma

Educational Q&A

What is the core teaching?

A person cannot escape the consequences of their actions: karma adheres to the doer as closely as a shadow, accompanying them in every state—standing, moving, or acting—until it bears fruit.

What is happening in the narrative?

In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma delivers a moral maxim to Yudhiṣṭhira: he illustrates, through the image of a shadow, how deeds and their results inevitably follow the agent.