Shloka 83
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
जहाँ किसी विशेष अर्थको अभीष्ट मानकर उसके दोषों और गुणोंकी विभागपूर्वक गणना की जाती है, उस अर्थको संख्या अथवा सांख्य समझना चाहिये ।। इदं पूर्वमिदं पश्चाद् वक्तव्यं यद् विवक्षितम् । क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जना:
yatra kasyacid artha-viśeṣasya doṣa-guṇa-vibhāga-pūrvakaṃ gaṇanaṃ kriyate, tam arthaṃ saṅkhyā athavā sāṅkhyaṃ veditavyam. idaṃ pūrvam idaṃ paścād vaktavyaṃ yad vivakṣitam | krama-yogaṃ tam apy āhur vākyaṃ vākya-vido janāḥ ||
భీష్ముడు చెప్పెను—ఏదో ప్రత్యేక అభిప్రేతార్థమును లక్ష్యంగా చేసుకొని, దానిలోని దోషగుణములను విభజించి, ఆపై క్రమముగా లెక్కించి వివరించుట ‘సంఖ్య’ లేదా ‘సాంఖ్య’ అని గ్రహించవలెను. అలాగే “ఇది ముందుగా, ఇది తరువాత” అని చెప్పి, ఉద్దేశించిన విషయములను వరుసగా అమర్చుకొని పలుకుటను వాక్యవిదులు ‘క్రమయోగము’—బోధనలో శాసనబద్ధమైన క్రమము—అని కూడా అంటారు.
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhishma defines an analytic method: when a topic is clarified by separating merits and faults and enumerating them systematically, it is ‘Saṅkhyā/Sāṅkhya’. He also stresses krama (sequence): teaching should present points in a deliberate order—what comes first and what follows—so the intended meaning becomes clear.
In the Shanti Parva’s instructional setting, Bhishma is explaining to his listener(s) how philosophical and ethical instruction should be structured—by classification, enumeration, and orderly progression of statements—so that dharma and related teachings are communicated precisely.