Shloka 84
परिगणित गुणों और दोषोंमेंसे अमुक गुण या दोष पहले कहना चाहिये और अमुकको पीछे कहना अभीष्ट है। इस प्रकार जो पूर्वापरके क्रमका विचार होता है, उसका नाम क्रम है और जिस वाकयमें ऐसा क्रम हो, उस वाक्यको वाक्यतवेत्ता विद्वान् क्रमयुक्त कहते हैं ।। धर्मकामार्थमोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषत: । इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णय:,धर्म, अर्थ, काम और मोक्षके विषयमें किसी एकका विशेषरूपसे प्रतिपादन करनेकी प्रतिज्ञा करके प्रवचनके अन्तमें “यही वह अभीष्ट विषय है” ऐसा कहकर जो सिद्धान्त स्थिर किया जाता है, उसीका नाम निर्णय है
bhīṣma uvāca | dharmakāmārthamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ | idaṃ tad iti vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ ||
భీష్ముడు చెప్పెను—లెక్కించబడిన గుణదోషములలో ఏ గుణమో దోషమో ముందుగా చెప్పాలి, ఏదిని తరువాత చెప్పాలి అని ముందుపిమ్మట క్రమాన్ని విచారించుటకు ‘క్రమము’ అని పేరు. అట్టి క్రమము గల వాక్యమును వాక్యవిదులు ‘క్రమయుక్తము’ అని అంటారు. మరల ధర్మ-అర్థ-కామ-మోక్ష విషయములలో ఏదో ఒకదానిని ప్రత్యేకంగా స్థాపించుదమని ప్రతిజ్ఞ చేసి, ఉపదేశాంతంలో “ఇదే ఆ అభిప్రేత విషయము” అని చెప్పి స్థిరపరచబడిన సిద్ధాంతమే ‘వినిర్ణయము’ (చివరి నిర్ణయం).
भीष्य उवाच
Educational Q&A
A discourse becomes a firm doctrinal conclusion (vinirṇaya) when the speaker first announces a specific thesis about one of the four aims of life—dharma, artha, kāma, or mokṣa—and then explicitly seals it at the end by identifying it as the intended point (“this is that”).
In the Shanti Parva’s instructional setting, Bhishma is teaching Yudhishthira principles of correct exposition and doctrinal clarity—how a teacher frames a topic, maintains focus, and concludes with a decisive statement that fixes the intended meaning.