Shloka 114
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति । व्यक्ते चासां तथा चान्य: स्थूलदर्शी प्रपश्यति,कोई-कोई विद्दान् अव्यक्त प्रकृतिको इन तीस कलाओंका उपादान कारण मानते हैं। दूसरे स्थूलदर्शी विचारक व्यक्त अर्थात् परमाणुओंको कारण मानते हैं तथा कोई-कोई अव्यक्त और व्यक्तको अर्थात् प्रकृति और परमाणु--इन दोनोंको उनका उपादान कारण समझते हैं
avyaktaṁ prakṛtiṁ tv āsāṁ kalānāṁ kaścid icchati | vyakte cāsāṁ tathā cānyaḥ sthūladarśī prapaśyati |
భీష్ముడు అన్నాడు—“ఈ కళల ఉపాదానకారణంగా కొందరు అవ్యక్త ప్రకృతినే కోరుకుంటారు. మరికొందరు స్థూలదర్శులై, వ్యక్తమైనదే—అంటే పరమాణువులే—కారణమని భావిస్తారు.”
भीष्य उवाच
Educational Q&A
The verse highlights competing philosophical accounts of material causality: some posit the unmanifest Prakṛti as the source of constituents, while others posit the manifest (atoms) as the cause. The ethical-intellectual point is humility and discernment: conclusions about reality depend on one’s standpoint and method of knowing.
In Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma is explaining doctrinal differences among thinkers regarding the origin of constituents (kalās). He reports how various schools interpret the material cause—unmanifest Nature versus manifest atomic reality—within a broader teaching on knowledge and liberation-oriented inquiry.