Shloka 75
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषो5प्यनुबुध्यते । स स्नेहात् सहवासाच्च साभिमानाच्च नित्यश:
yathaiva budhyate matsyas tathaivo 'py anubudhyate | sa snehāt sahavāsāc ca sābhimānāc ca nityaśaḥ ||
యాజ్ఞవల్క్యుడు పలికెను—చేప నీటిలో నివసించుచున్నా నీటిని తనకు భిన్నమని గ్రహించునట్లు, ఈ దేహధారి జీవాత్మ కూడా ప్రాకృత దేహంలో ఉండి ప్రకృతికి తాను భిన్నమని తెలుసుకొనగలడు. అయితే దేహంపై నిత్య స్నేహం, సహవాసపు అలవాటు, ‘నేను–నాది’ అనే అభిమానం వలన పరమాత్మతో తన ఏకత్వాన్ని అనుభవించడు; అప్పుడు కాలసముద్రంలో మునుగుతాడు. కానీ సమత్వబుద్ధితో ఆవరించబడి పరమాత్మతో తన ఏకత్వాన్ని గ్రహించినపుడు, ఆ కాలసముద్రం నుండి పైకి లేచిపోతాడు.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Even when the self can intellectually discern that it is distinct from the body and material nature, it remains bound if it clings through attachment (sneha), habitual identification (sahavāsa), and egoic possessiveness (abhimāna). Liberation comes through even-minded insight that recognizes the self’s true relation—ultimately unity—with the Supreme, thereby crossing beyond the destructive flow of Time.
In Śānti Parva’s instruction on liberation and right understanding, Yājñavalkya uses a simple analogy—fish and water—to explain how the embodied self can know it is not the body, yet still remain trapped due to attachment and ego. The teaching contrasts bondage (sinking in the ‘ocean of Time’) with release through equanimous wisdom.