Shloka 74
न चतुर्विशको ग्राह्मो मनुजैज्ञनिदर्शिभि: । मत्स्यश्नोदकमन्वेति प्रवर्तेत प्रवर्तनात्,तत्त्वज्ञानी मनुष्योंको चाहिये कि वे प्रकृतिको आत्मभावसे ग्रहण न करें। जैसे मत्स्य जलका अनुसरण करता है, परंतु अपनेको उससे भिन्न ही मानता है, उसी प्रकार मनुष्य उसकी प्रवृत्तिके अनुसार स्वयं भी प्रवृत्त होवे; परंतु प्रकृतिको अपना स्वरूप न माने
na caturviśako grāhyo manuṣyair jñāna-darśibhiḥ | matsyaḥ śn-udakam anveti pravarteta pravartanāt ||
యాజ్ఞవల్క్యుడు పలికెను—తత్త్వాన్ని జ్ఞానదృష్టితో దర్శించువారు ప్రకృతిని ఆత్మగా గ్రహించరాదు. చేప నీటిని అనుసరించి నీటి ప్రకారమే కదులుతుందిగాని, తనను నీటికి భిన్నమని తెలుసుకొనునట్లు, కార్యప్రవృత్తి అవసరమైనప్పుడు మనిషి ప్రకృతి ప్రవాహానుసారంగా ప్రవర్తించవలెను; కాని ప్రకృతినే తన నిజ స్వరూపమని ఎప్పుడూ భావించకూడదు.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Do not identify the Self with prakṛti (the body-mind and guṇa-driven nature). One may act according to the conditions of nature, but inwardly remain established in the knowledge that the Self is distinct.
In Yājñavalkya’s instruction within the Śānti Parva’s mokṣa-oriented discourse, he uses an analogy—fish and water—to clarify how a wise person can live and act in the world without confusing worldly nature with one’s true identity.