Shloka 18
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
निर्$वाते हि यथा दीप्यन् दीपस्तद्वत् प्रकाशते । निर्लिड्रोडविचलश्नोर्ध्व न तिर्यग् गतिमाप्रुयात्,उस अवस्थामें वह वायुरहित स्थानमें रखे हुए निश्चलभावसे प्रज्वलित दीपककी भाँति प्रकाशित होता है। लिंग शरीरसे उसका कोई सम्बन्ध नहीं रहता। वह ऐसा निश्चल हो जाता है कि उसकी ऊपर-नीचे अथवा मध्यमें कहीं भी गति नहीं होती
nirvāte hi yathā dīpyan dīpas tadvat prakāśate | nirlīḍo 'vicalaś cordhvaṁ na tiryag gatim āpnuyāt ||
వసిష్ఠుడు పలికెను—గాలిలేని చోట వెలిగించిన దీపం ఎలా స్థిరంగా ప్రకాశిస్తుందో, అలాగే అతడు ప్రకాశిస్తాడు. అతనికి లింగశరీరంతో ఇక అంటుకట్టుదల ఉండదు; అతడు అంత అచలుడవుతాడు గనుక పైకి, కిందకి, లేదా అడ్డంగా—ఏ దిశలోనూ అతనికి గతి ఉండదు।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that when the mind is free from disturbance (like a lamp in a windless place), the self’s clarity shines naturally. Liberation is marked by non-clinging to the subtle body and the ending of restless tendencies—no upward, downward, or sideways ‘movement’ of craving and fluctuation.
Vasiṣṭha is instructing on the state of inner steadiness associated with liberation. He uses the image of a steady lamp to describe a consciousness that has become unattached and motionless, no longer driven by subtle impulses or identifications.