Shloka 7
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
पितृणां विषयान ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नूप । सुपर्णविषयान् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा
pitṝṇāṁ viṣayān jñātvā tiryakṣu caratāṁ nūpa | suparṇaviṣayān jñātvā marutāṁ viṣayāṁs tathā ||
భీష్ముడు పలికెను—ఓ నరేశ్వరా! పితృల విషయాలను, తిర్యగ్యోనిలో సంచరించే జీవుల విషయాలను, సుపర్ణుడు (గరుడుడు) యొక్క విషయాలను, అలాగే మరుతుల విషయాలను కూడా తెలిసికొనినవాడు, వివిధ భూతగణాలు తమ తమ విషయాలు–స్థితులతో ఎలా బంధింపబడ్డాయో వివేకదృష్టితో గ్రహిస్తాడు. ఈ జ్ఞానం సంయమాన్ని బలపరుస్తుంది—విషయాసక్తి యొక్క పరిమితి, ఫలితదోషాలను చూపించి, మనస్సును అన్ని శర్తబద్ధ ‘లోక-పరిధులు’ దాటి మోక్షమార్గం వైపు తిప్పుతుంది।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse points to a contemplative discipline: by understanding the ‘viṣayas’—the conditioned spheres and sense-objects that govern different classes of beings (ancestors, animals, Garuḍa, Maruts)—one recognizes the relativity and limitation of worldly enjoyments. This supports ethical restraint and strengthens the turn toward Sāṅkhya-Yoga insight aimed at liberation beyond all such domains.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on higher dharma and the paths of knowledge. Here he continues a cosmological-psychological mapping of various beings’ ‘domains’ to show how desire and experience are structured across worlds, preparing the listener for a mokṣa-oriented understanding.