Shloka 16
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वमेकगुणं पुन: । मार्ग विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्षणे तथा
dviguṇaṁ ca rajo jñātvā sattvam ekaguṇaṁ punaḥ | mārgaṁ vijñāya tattvena pralaye prekṣaṇe tathā ||
భీష్ముడు పలికెను— రజస్సు ద్విగుణమని, సత్త్వము మళ్లీ ఏకగుణ స్వరూపమని గ్రహించి, తత్త్వముగా నిజమైన మార్గమును, ప్రళయసిద్ధాంతమును, అంతర్దర్శన సాధనను తెలిసికొని, ఇంద్రియవిషయాలను దోషాలతో సహా విచారించి, సమ్యగ్జ్ఞానముచే మోక్షదిశగా సాగుతాడు।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes discriminative knowledge of the guṇas—especially the structure of rajas and sattva—and insists that liberation-oriented practice depends on grasping the true path along with the principles of dissolution (pralaya) and contemplative inner examination (prekṣaṇa).
In Śānti Parva, Bhishma continues his post-war instruction to Yudhishthira, shifting from external duties to inner disciplines: analysis of nature (guṇas), correct discernment of the path, and contemplative insight that supports renunciation and liberation.