Shloka 15
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
षड्गुणं च मनो ज्ञात्वा नभ: पञ्चगुणं तथा । बुद्धि चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्न त्रिगुणं तथा
ṣaḍguṇaṃ ca mano jñātvā nabhaḥ pañcaguṇaṃ tathā | buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaś ca triguṇaṃ tathā ||
భీష్ముడు పలికెను—మనస్సు ఆరు గుణములతో, ఆకాశము ఐదు గుణములతో, బుద్ధి నాలుగు గుణములతో, తమస్సు (అజ్ఞానం) మూడు గుణములతో ఉన్నదని తెలుసుకొని, సాధకుడు అనుభవపు ఈ క్రమబద్ధ నిర్మాణంపై వివేకాన్ని పొందుతాడు; ఆ వివేకమే విషయాసక్తిని తగ్గించి మోక్షమార్గాన్ని స్థిరపరుస్తుంది।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches analytical discernment: by classifying mind, space, intellect, and tamas according to their respective sets of qualities, a seeker learns to distinguish the layers of experience and loosen attachment to sense-objects—an aid to liberation-oriented knowledge (jñāna) in Sāṅkhya-Yoga.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical exposition to the king, presenting a compact schema of how different inner and elemental principles are understood through their ‘qualities,’ as part of a broader teaching on knowledge and release.