Shloka 111
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
विपर्यये तस्य हि पार्थ देवान् गच्छन्ति सांख्या: सततं सुखेन । तांश्ानुसंचार्य ततः कृतार्था: पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूख:,कुन्तीकुमार! यदि साधनमें कुछ त्रुटि रह जानेके कारण सांख्यका सम्यक् ज्ञान प्राप्त नहीं हुआ हो तो भी सांख्ययोगके साधक देवलोकमें अवश्य जाते हैं और वहाँ निरन्तर सुखसे रहते हुए देवताओंका आधिपत्य पाकर कृतार्थ हो जाते हैं। तदनन्तर पुण्यक्षयके पश्चात् वे इस लोकमें आकर पुनः साधनके लिये यत्नशील ब्राह्मणोंके यहाँ जन्म ग्रहण करते हैं
viparyaye tasya hi pārtha devān gacchanti sāṅkhyāḥ satataṃ sukhena | tānś cānusaṃcārya tataḥ kṛtārthāḥ patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ |
భీష్ముడు పలికెను—ఓ పార్థా! సాధనలో ఏదైనా విపర్యయం గానీ లోపం గానీ ఉండి, సాంఖ్యమునకు సంబంధించిన సమ్యగ్జ్ఞానం సంపూర్ణంగా లభించకపోయినా, సాంఖ్యయోగాన్ని అనుసరించువారు దేవలోకానికి తప్పక చేరి అక్కడ నిరంతరం సుఖంగా నివసిస్తారు. దేవతల మధ్య సంచరించి అభీష్టఫలాన్ని పొందిన తరువాత, వారి పుణ్యం క్షయించినప్పుడు వారు మళ్లీ ఈ లోకానికి వచ్చి, సాధనలో యత్నశీలులైన, నియమసంపన్న బ్రాహ్మణుల మధ్య జన్మిస్తారు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even if a Sāṅkhya practitioner fails to attain complete, correct realization due to some defect or reversal in practice, the effort is not wasted: it yields heavenly well-being, and after that merit is spent, the person is reborn in a conducive, disciplined environment (among striving Brahmins) to continue the pursuit.
Bhishma instructs Arjuna about the posthumous trajectory of an imperfect but sincere Sāṅkhya practitioner: ascent to the divine realm, enjoyment and fulfillment there, followed by return to human birth in spiritually favorable households to resume disciplined practice.