Shloka 42
अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
हंस उवाच प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां प्राज्श्षैको बहुभिजोंषमास्ते । प्राज्ष एको बलवान दुर्बलोडपि प्राज्ञ एषां कलहं नान्ववैति,हंसने कहा--देवताओ! ब्राह्मणोंमें जो ज्ञानी है, एकमात्र वही परम सुखका अनुभव करता है। ज्ञानी ही बहुतोंके साथ रहकर भी मौन रहता है। एकमात्र ज्ञानी दुर्बल होनेपर भी बलवान् है और इनमें ज्ञानी ही किसीके साथ कलह नहीं करता है
haṃsa uvāca | prājña eko ramate brāhmaṇānāṃ prājñaḥ eko bahubhiḥ joṣam āste | prājña eko balavān durbalo 'pi prājña eṣāṃ kalahaṃ nānuvaiti ||
హంసుడు పలికెను—బ్రాహ్మణులలో జ్ఞానియే ఒక్కడు పరమ సంతృప్తిలో రమిస్తాడు. జ్ఞానియే అనేకుల మధ్య ఉన్నా మౌనంగా, ఆత్మనిగ్రహంతో ఉంటాడు. జ్ఞానియే దుర్బలుడైనా బలవంతుడు; జ్ఞానియే ఎవ్వరితోనూ కలహంలో ప్రవేశించడు.
हंस उवाच
Educational Q&A
True strength and happiness belong to the prājña (the discerning wise person): they remain inwardly steady, practice silence amid crowds, and avoid quarrels—showing that ethical restraint and self-mastery outweigh external power.
Haṃsa, speaking as a teacher-figure in the Śānti Parva’s reflective discourse, describes the distinguishing marks of a truly wise Brahmin: contentment, quietude among many, inner strength despite outward weakness, and non-participation in conflict.