Shloka 38
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
शतं सहस्त्राणि ततक्ष्रित्वा प्राप्रोति वर्ण हरितं तु पश्चात् स चैव तस्मिन् निवसत्यनीशो युगक्षये तपसा संवृतात्मा
śataṃ sahasrāṇi tatakṣṛtvā prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt | sa caiva tasmin nivasaty anīśo yugakṣaye tapasā saṃvṛtātmā ||
భీష్ముడు పలికెను— ఆపై దేహధారి లక్షలసార్లు (లేదా లక్షల సంవత్సరాలు) బాధ అనుభవించి తరువాత హరితవర్ణాన్ని పొందుతాడు—అంటే పశు, పక్షి మొదలైన నీచ యోనుల్లో జన్మిస్తాడు. ఆ స్థితిలోనూ అతడు అశక్తుడై మహాదుఃఖంతో నివసిస్తాడు. కాని యుగాంతంలో తపస్సు ప్రభావంతో—అంతఃసత్త్వం రక్షితమై స్థిరమై—ఆ ప్రమాదం నుండి విముక్తి పొందుతాడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Actions have long-lasting consequences: after prolonged suffering in punitive states, a being may fall into constrained lower births; yet the accumulated force of tapas—understood as austerity and/or ripened past merit and discernment—can eventually protect the self and enable release from danger.
Bhishma describes a post-mortem trajectory: extended torment (interpreted by the tradition as hellish wandering), followed by rebirth in lower, helpless conditions (symbolized by a ‘green’ state), and finally a rescue at the end of an aeon through the protective power of tapas.