Shloka 5
Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ
Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel
ततो राग: प्रभवति द्वेषश्चन तदनन्तरम् | ततो लोभ: प्रभवति मोहश्न॒ तदनन्तरम्,इससे उन विषयोंके प्रति उसके मनमें राग उत्पन्न हो जाता है। तदनन्तर प्रतिकूल विषयसे द्वेष होता है। फिर अनुकूल विषयके लिये लोभ होता है और लोभके बाद उसके मनपर मोह अधिकार जमा लेता है
tato rāgaḥ prabhavati dveṣaś ca na tadanantaram | tato lobhaḥ prabhavati mohaś ca tadanantaram |
భీష్ముడు అన్నాడు— అందువల్ల విషయాల పట్ల రాగం పుడుతుంది; వెంటనే ప్రతికూలమైనదానిపట్ల ద్వేషం కలుగుతుంది. ఆపై అనుకూలమైనదానికై లోభం పుడుతుంది; లోభం తరువాత మోహం మనసును కబళిస్తుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma outlines a psychological-ethical chain: attachment (rāga) and aversion (dveṣa) arise from engagement with objects, leading to greed (lobha) and culminating in delusion (moha). The teaching urges vigilance and restraint, because once moha dominates, discernment and dharma are easily lost.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and inner discipline. Here he explains how the mind becomes entangled: reactions to favorable and unfavorable experiences generate successive mental faults that bind a person and derail righteous conduct.