Shloka 3
Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ
Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel
विज्ञानार्थ हि पञ्चानामिच्छा पूर्व प्रवर्तते । प्राप्पयैक॑ जायते कामो द्वेषो वा भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! मनुष्यको (शब्द, स्पर्श, रूप, रस एवं गन्ध--इन) पाँचों विषयोंका अनुभव करनेके लिये पहले इच्छा होती है। फिर उन पाँचों विषयोंमेंसे किसी एकको पाकर उसके प्रति राग या द्वेष हो जाता है
vijñānārtha hi pañcānām icchā pūrvaṁ pravartate | prāpyaikaṁ jāyate kāmo dveṣo vā bharatarṣabha ||
భీష్ముడు అన్నాడు— భరతశ్రేష్ఠా! శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధ—ఈ ఐదు విషయాలను గ్రహించుటకు ముందుగా ఇచ్ఛ పుట్టి ప్రవృత్తిని నడిపిస్తుంది. ఆపై వాటిలో ఏదో ఒకటి లభించినప్పుడు దానిపట్ల కామం (ఆసక్తి) లేదా ద్వేషం జన్మిస్తుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Sense-experience begins with icchā (desire/intention). When an object is obtained, the mind tends to polarize into either kāma (grasping attachment) or dveṣa (repulsion). Ethical discipline therefore requires guarding the initial movement of desire and regulating contact with sense-objects.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma explains a causal sequence of mental afflictions: desire arises first in relation to the five sense-objects, and after contact/attainment, it crystallizes into attachment or aversion—setting the stage for further bondage and moral error.