Shloka 3
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
इन्द्रिये भ्य: परे हार्था अर्थेभ्य: परमं मन: । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् पर:,इन्द्रियोंकी अपेक्षा उनके विषय बलवान हैं, विषयोंसे मन बलवान् है, मनसे बुद्धि बलवान है और बुद्धिसे जीवात्मा बलवान् है भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च | महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश--ये पाँच महाभूत सम्पूर्ण प्राणियोंके शरीरमें स्थित हैं। जैसे समुद्रकी लहरें उठती और विलीन होती रहती हैं, उसी प्रकार ये पाँचों महाभूत प्राणियोंके शरीरके रूपमें जन्म ग्रहण करते और विलीन होते रहते हैं
vyāsa uvāca | indriyebhyaḥ pare hy arthāḥ arthebhyaḥ paramaṁ manaḥ | manasastu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ || bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśa eva ca | mahābhūtāni bhūtānāṁ sāgarasyormayo yathā ||
వ్యాసుడు పలికెను—ఇంద్రియాలకంటే వాటి విషయాలు బలమైనవి; విషయాలకంటే మనస్సు పరమైనది; మనస్సుకంటే బుద్ధి పరమైనది; బుద్ధికంటే మహాత్మ పరమైనది. భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం—ఈ ఐదు మహాభూతాలు—సర్వ జీవుల దేహాలలో నివసించుచున్నవి. సముద్రంలో అలలు లేచి మళ్లీ లీనమగునట్లు, ఇవి దేహరూపమై ఉద్భవించి మరల లయమగుచున్నవి.
व्यास उवाच
Educational Q&A
A graded hierarchy is taught: sense-objects dominate the senses, the mind dominates objects by directing attention, the intellect is higher than the mind through discernment, and the Self is higher than intellect. Alongside this, embodiment is explained as a temporary configuration of the five great elements, rising and dissolving like waves in the ocean—encouraging detachment and self-knowledge.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa delivers a philosophical exposition on inner faculties and the constitution of the body. The passage functions as a teaching on controlling the senses, refining mind and intellect, and recognizing the Self as the highest principle, while viewing bodily existence as elemental and impermanent.