Shloka 30
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
यश्लेनमभिनन्देत यश्नैनमपवादयेत् । समस्तयोश्षाप्यु भयोनाभिध्यायेच्छुभाशुभम्
yaś cainam abhinandet yaś cainam apavādayet | samas tayoś cāpy ubhayo nābhidhyāyec chubhāśubham | sattva-saṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogeṣu kāma-krodha-lobha-bhayaṁ pañcamaṁ svapnam iti pañca doṣān āhuḥ; tān samyag ucchedayet | krodhaṁ śamena jayet, kāmaṁ saṅkalpa-tyāgena parājayet ||
వ్యాసుడు పలికెను—తనను ప్రశంసించువాడిపట్లను, నిందించువాడిపట్లను సమభావంగా ఉండాలి; ఒకరిలోని ‘శుభం’ గాని మరొకరిలోని ‘అశుభం’ గాని మనస్సులో తలపోకూడదు. సత్త్వసేవనంతో ధీరుడు నిద్రను ఛేదించుటకు యోగ్యుడగును. జ్ఞానులు యోగమార్గంలోని ఐదు దోషములు చెప్పిరి—కామము, క్రోధము, లోభము, భయము, ఐదవది స్వప్న-నిద్ర; వీటిని మూలముతో సహా నిర్మూలించవలెను. క్రోధమును శమము (ఆత్మనిగ్రహము) ద్వారా జయించాలి; కామమును సంకల్ప-వికల్పత్యాగముతో పరాజయపరచాలి.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Maintain equanimity toward praise and blame, and uproot inner faults—desire, anger, greed, fear, and sleep/dreaming—through yogic discipline: anger by śama (self-restraint) and desire by abandoning saṅkalpa (compulsive intention/mental projection), supported by cultivating sattva.
In Śānti Parva’s instruction on peace and conduct, Vyāsa delivers a didactic counsel: the aspirant should not mentally cling to others’ approval or disapproval and should pursue inner purification by systematically overcoming key psychological obstacles.