Shloka 15
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
योगी मन और इन्द्रियोंको एकाग्र करके रातके पहले और पिछले पहरमें ध्यानस्थ होकर मनको आत्मामें लगावे ।।
jantoh pañcendriyasya asya yad ekaṁ chidram indriyam | tato 'sya sravate prajñā dhṛteḥ pādād ivodakam | sattva-saṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati ||
వ్యాసుడు పలికెను—ఐదు ఇంద్రియములు కలిగిన ఈ జీవునకు ఒక ఇంద్రియమే అయినా ‘చిద్రము’గా మారి విషయాల వైపు బయటకు ప్రవహించితే, అతని ప్రజ్ఞ పాత్రలో రంధ్రం ఉన్నచో నీరు కారినట్లు కారిపోతుంది. అందుచేత ధీరుడు సత్త్వసేవనముచేత నిద్రా-జడత్వములను ఛేదించుటకు యోగ్యుడగవలెను. యోగములో చెప్పబడిన దోషములు—కామము, క్రోధము, లోభము, భయము, స్వప్నము/నిద్ర—ఇవన్నీ మూలముతో సహా నిర్మూలించు; క్రోధమును శమముచేత, కామమును సంకల్పత్యాగముచేత, ఆలస్యమును సత్త్వనిరంతరాభ్యాసముచేత జయించు.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Even a single unguarded sense can drain discernment and steadiness; therefore one should practice disciplined restraint and cultivate sattva to uproot torpor and the major yogic faults (desire, anger, greed, fear, and sleep).
In the Śānti Parva’s instruction on inner discipline, Vyāsa teaches by analogy: like water escaping through a small hole, wisdom escapes when any one sense turns outward unchecked; he then prescribes sattvic cultivation and specific methods of conquering inner enemies.