Shloka 14
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
मनसश्रेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहित: । पूर्वरात्रापरार्ध च धारयेन्मन आत्मनि,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
manasaś cendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ | pūrvarātrāparārdhaṃ ca dhārayen mana ātmany, sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogake yo kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣān āhuḥ, teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | imeṣu krodhaṃ śamena (manonigraheṇa) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum śaknoti |
వ్యాసుడు పలికెను—మనస్సును, ఇంద్రియములను ఏకాగ్రంగా సమాహితముగా చేసి, సాధకుడు రాత్రి ఉత్తరార్థమునూ, ఉషఃకాలమునూ మనస్సును ఆత్మలో నిలిపి ధారించవలెను. సత్త్వగుణసేవనముచేత ధీరుడు నిద్రను ఛేదించుటకు యోగ్యుడగును. యోగవిదులు ఐదు దోషములను చెప్పుదురు—కామము, క్రోధము, లోభము, భయము, స్వప్నము/నిద్ర; వీటిని మూలముతో సహా నిర్మూలించవలెను. క్రోధమును శమముచేత (మనోనిగ్రహముచేత) జయించు, కామమును సంకల్పత్యాగముచేత జయించు, సత్త్వాశ్రయముచేత నిద్రజడత్వమును తొలగించు.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches yogic self-discipline: collect mind and senses into one-pointed concentration, practice especially in the late-night/pre-dawn hours, cultivate sattva, and uproot five obstacles—desire, anger, greed, fear, and sleep/dreaming—by specific remedies such as śama (mental restraint) for anger and saṅkalpa-tyāga (abandoning compulsive resolve) for desire.
In the Śānti Parva’s instructional discourse, Vyāsa is giving practical guidance on inner training and meditation, describing when and how to steady the mind and listing common psychological obstacles that a practitioner must eliminate.