Shloka 12
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
शब्द: स्पर्श च रूप॑ं च रसो गन्धश्न मूर्तय: । एते ह्यामरणात् पञज्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धये,शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध तथा मूर्त द्रव्य--ये छः गुण जीवकी मृत्युके पहलेतक इन्द्रियजन्य ज्ञानके साधक होते हैं (इनके साथ इन्द्रियोंका संयोग होनेपर ही भिन्न-भिन्न विषयोंका ज्ञान होता है)
śabdaḥ sparśaṃ ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca mūrtayaḥ | ete hy ā-maraṇāt pañca ṣaḍ-guṇā jñāna-siddhaye ||
భీష్ముడు పలికెను—శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం మరియు మూర్తత్వం (స్థూల ద్రవ్యభావం)—ఇవి ఇంద్రియజ్ఞానం సిద్ధించడానికి గుణాలు; జీవి మరణించేవరకు ఇవి కార్యనిర్వహణ చేస్తాయి. ఇంద్రియాలు వీటితో సంయోగం పొందినప్పుడే వివిధ విషయాలపై భిన్న భిన్న జ్ఞానం ఉద్భవిస్తుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma explains that cognition depends on the contact between the senses and their objects—sound, touch, form, taste, and smell—along with material embodiment; these function as the operative qualities enabling sensory knowledge throughout embodied life.
In Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his philosophical teaching to Yudhiṣṭhira, analyzing how knowledge arises through the senses and their objects as part of a broader discourse on dharma and liberation-oriented understanding.