Shloka 24
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
अनात्मा ह्ात्मनो मृत्यु: क्लेशो मृत्युर्जरामय: । आत्मानं मन्यते मोहात् तदसम्यक् परं मतम्,आत्माके स्वरूपभूत शरीरका अभाव होना ही उसकी मृत्यु है। इस दृष्टिसे दुःख, वृद्धावस्था तथा नाना प्रकारके रोग--ये सभी आत्माकी मृत्यु ही हैं (क्योंकि इनके द्वारा शरीरका आंशिक विनाश होता रहता है)। फिर भी जो लोग आत्माको देहसे भिन्न मानते हैं, उनकी यह मान्यता बहुत ही असंगत है
anātmā hy ātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyur jarāmayaḥ | ātmānaṃ manyate mohāt tad asamyak paraṃ matam ||
“ఆత్మ కానిది ఆత్మకు ‘మరణం’లాగా మారుతుంది. క్లేశం, జర, రోగం—ఇవి ‘మరణం’ అని పిలవబడతాయి; ఎందుకంటే ఇవి శరీరాన్ని క్షీణింపజేస్తాయి. అయినా మోహవశాత్తు ప్రజలు శరీరాన్నే ఆత్మగా భావిస్తారు; అది పరమ అసమ్యక్మైన అభిప్రాయం.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma warns against mistaking the body and its changing conditions for the true Self. He frames bodily afflictions—suffering, old age, and disease—as ‘death’ in the sense that they destroy or diminish the body, while the Self is distinct from these.
In Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his philosophical counsel, emphasizing discernment between ātman (Self) and anātmā (non-Self) as part of Yudhiṣṭhira’s education in dharma and liberation-oriented ethics.