Shloka 23
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात् परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजित:
dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike | āgamāt paramastīti bruvann api parājitaḥ ||
“వినాశం ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తున్నప్పుడు, సమస్త లోకం దానికి సాక్షిగా ఉన్నప్పుడు కూడా, శాస్త్రప్రామాణ్యాన్ని ఆశ్రయించి ‘ప్రత్యక్షానికి అతీతంగా పరమ సత్తా (లేదా ఆత్మ) ఉంది’ అని వాదించే వాడు నాస్తికుని దృష్టిలో పరాజితుడే; ఎందుకంటే అతని మాట లోకానుభవానికి విరుద్ధంగా కనిపిస్తుంది.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a classic epistemic conflict: skeptics privilege direct perception (pratyakṣa) and public experience (loka-sākṣika), and therefore claim victory over anyone who argues for a reality beyond the body on the basis of scripture (āgama). Bhīṣma is highlighting how arguments for the ātman or a ‘supreme’ principle can be challenged when they appear to contradict common observation.
In Śānti Parva’s post-war instruction, Bhīṣma discusses dharma and philosophical viewpoints. Here he articulates how a nāstika (skeptical/denialist) would argue: since bodily death is directly seen and universally witnessed, scriptural claims of a distinct self beyond the body are dismissed as losing against worldly experience.