Shloka 15
जनकस्य मोक्षमार्गप्रश्नः तथा पञ्चशिखोपदेश-प्रस्तावः | Janaka’s Path to Liberation: Prelude to Pañcaśikha’s Instruction
तथैतदन्तरं विद्यात् सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्बुध: । अभ्यासात् स तथा युक्तो न गच्छेत् प्रकृतिं पुन:
tathaitad antaraṁ vidyāt sattva-kṣetrajñayor budhaḥ | abhyāsāt sa tathā yukto na gacchet prakṛtiṁ punaḥ ||
భీష్ముడు పలికెను—కాబట్టి వివేకి సత్త్వము (అంతఃకరణంలోని ప్రకాశమయ స్వభావం) మరియు క్షేత్రజ్ఞుడు (ఆత్మ) మధ్యనున్న ఈ అంతర్గత భేదాన్ని తెలుసుకోవాలి. దీర్ఘాభ్యాసంతో రెండింటికీ తాదాత్మ్యమున్నట్లు ఏర్పడితే జీవుడు తన శుద్ధ స్వరూపాన్ని గ్రహించలేక మళ్లీ ప్రకృతిలోకి లాగబడతాడు.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
One should clearly discriminate between sattva (a quality/state of the mind within nature) and the kṣetrajña (the conscious Self). Mistaking them as identical through long habituation keeps the being bound to Prakṛti and obscures recognition of one’s pure nature.
In the Shanti Parva’s post-war instruction, Bhishma continues advising Yudhishthira on inner discipline and philosophical discernment. Here he emphasizes a key Sāṅkhya-like distinction—mind/nature versus the witnessing Self—as essential for freedom from repeated entanglement in conditioned existence.