Shloka 226
Jñāna-yoga and Karma-phala: Manu–Bṛhaspati on Akṣara and the Limits of Mantra
सुशृतं पायसे ब्रूयाद् यवाग्वां कूसरे तथा । भोजन करानेके पश्चात् दाता पूछे कि क्या भोजन सम्पन्न हो गया? ब्राह्मण उत्तर दे कि सम्पन्न हो गया। इसी प्रकार जल पिलानेके बाद दाता पूछे तृप्ति हुई क्या? ब्राह्मण उत्तर दे कि अच्छी तरह तृप्ति हो गयी। खीर खिलानेके बाद जब यजमान पूछे कि अच्छा बना था न? तब ब्राह्मण उत्तर दे बहुत अच्छा बना था। इसी प्रकार जौका हलुआ और खिचड़ी खिलानेके बाद भी प्रश्न और उत्तर होना चाहिये
suśṛtaṃ pāyase brūyād yavāgvāṃ kūsare tathā |
భీష్ముడు పలికెను—ఖీరు (పాయసం) బాగా ఉడికితే బ్రాహ్మణుడు “బాగా ఉడికింది” అని చెప్పాలి. అలాగే యవాగూ, కూసర విషయములోనూ. భోజనం పెట్టిన తరువాత దాత “భోజనం పూర్తయ్యిందా?” అని అడగాలి; బ్రాహ్మణుడు “పూర్తయ్యింది” అని చెప్పాలి. నీరు త్రాగించిన తరువాత “తృప్తి కలిగిందా?” అని అడగాలి; బ్రాహ్మణుడు “బాగా తృప్తి కలిగింది” అని చెప్పాలి. పాయసం ఇచ్చిన తరువాత యజమాని “బాగా చేసారా?” అని అడిగితే బ్రాహ్మణుడు “చాలా బాగా చేశారు” అని చెప్పాలి. అలాగే జౌ మిఠాయి, ఖిచ్డీ వంటి వంటకాల తరువాత కూడా ఇలాంటి శిష్టమైన ప్రశ్నోత్తరాలు ఉండాలి; అప్పుడు అతిథి సత్కారం ధర్మపూర్వకంగా సంపూర్ణమవుతుంది.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma in hospitality is completed not only by giving food and water but also by maintaining courteous, truthful, and reassuring speech between host and guest—so the act of giving is sealed with respect and gratitude.
Bhishma instructs on proper meal etiquette: the host asks whether the guest has eaten and is satisfied, and the Brahmin guest responds appropriately, praising the well-prepared dishes such as pāyasa, yavāgū, and kūsara.