Shloka 5

Ācāra-vidhi (Rules of Conduct) — Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Catalogue

Devanagari script

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिचाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रित:,इस प्रकार (जीवात्मासे संयुक्त हुए) प्राणके द्वारा शरीरके भीतरके समस्त विभाग तथा इन्द्रिय आदि सारे बाह्य अंग परिचालित होते हैं। तत्पश्चात्‌ समान वायुके रूपमें परिणत हो प्राण ही अपनी-अपनी गतिके आश्रित शरीरका संचालक होता है

Transliteration

evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paricālyate | pṛṣṭhatas tu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ ||

Translation

ఈ దేహంలో సర్వత్రా సమస్త క్రియలు ప్రాణవాయువుచేతనే ప్రవర్తింపబడుతాయి. అనంతరం అదే ప్రాణము వెనుక భాగమున ‘సమాన’మనే సమత్వకర వాయురూపమై, తన తన నియత గతిని ఆశ్రయించి, దేహక్రియలను వాటి వాటి మార్గములలో ధారించి నిర్వహించును.

Word by Word

• {'evaṃ': 'thus, in this manner', 'tu': 'but, indeed', 'iha': 'here (in this context

• in the body)', 'saḥ': 'he/that (referring to prāṇa as the operative principle)', 'sarvatra': 'everywhere, in all parts', 'prāṇena': 'by prāṇa

• by the vital breath/life-force (instrumental case)', 'paricālyate': 'is moved, is activated, is set in motion', 'pṛṣṭhataḥ': 'from behind

• from the rear/back (as a supporting/propelling force)', 'samānena': 'by samāna (the equalizing/balancing vital air)', 'svām svām': 'each its own

• respective', 'gatim': 'course, movement, function, pathway', 'upāśritaḥ': 'having resorted to

Speaker

भरद्वाज उवाच

Characters & Entities

• Bharadvāja
• prāṇa
• samāna (vāyu)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse explains prāṇa as the organizing life-force that activates all bodily functions, and highlights samāna as the harmonizing aspect that regulates and sustains each function in its proper course.

What is happening in the narrative?

Bharadvāja is describing an inner, quasi-physiological doctrine: how the vital airs operate within the embodied being, presenting prāṇa as the mover of the organs and samāna as the balancing regulator that supports their respective activities.