Shloka 14
अव्यक्त-मानस-सृष्टिवादः
Doctrine of Creation from the Unmanifest ‘Mānasa’
(अहमेको न मे कक्षरिन्नाहमन्यस्य कस्यचित् । न तं पश्यामि यस्याहं तं न पश्यामि यो मम ।।) मैं तो अकेला हूँ। न तो दूसरा कोई मेरा है और न मैं किसी दूसरेका हूँ। मैं उस पुरुषको नहीं देखता, जिसका मैं होऊँ तथा उसको भी नहीं देखता, जो मेरा हो (न मुझपर किसीकी ममता है, न मेरा ही किसीपर ममत्व) ।। आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम । यथा मम तथाअन्न्येषामिति चिन्त्य न मे व्यथा | एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहष्पे न च व्यथे
aham eko na me kaścid nāham anyasya kasyacit | na taṃ paśyāmi yasyāhaṃ taṃ na paśyāmi yo mama || ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama | yathā mama tathā anyeṣām iti cintya na me vyathā | etāṃ buddhim ahaṃ prāpya na praharṣe na ca vyathe ||
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—నేను ఒంటరివాడిని. నాకు ఎవ్వరూ నిజంగా నా వారు కారు; నేనూ ఎవరి వాడిని కాను. నేను ఎవరివాడినో అటువంటి వాడిని నేను చూడను; నావాడని చెప్పుకోదగిన వాడినీ చూడను. ఈ ఆత్మ కూడా నాది కాదు; సమస్త భూమి కూడా నాది కాదు. నా విషయంలో ఎలా ఉందో, అలాగే ఇతరుల విషయంలోనూ ఉందని ఆలోచిస్తే నాకు వ్యథ ఉండదు. ఈ బుద్ధిని పొందిన తరువాత నేను ఆనందంతో ఉప్పొంగను, దుఃఖంతో కుంగను.
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse teaches non-possessiveness and equanimity: the sense of “mine” and “I belong to someone” is ultimately unfounded. By reflecting that one’s condition is shared by all beings, one becomes free from both grief and excessive joy.
In the Shanti Parva’s didactic setting, a Brahmin speaker articulates a renunciant insight to calm the mind: rejecting claims of ownership over persons, self, or even the earth, he presents a mental discipline that leads to freedom from emotional agitation.